Sacharoza

Sacharoza to substancja pomocnicza płynnych postaci leku recepturowego. Słodzi, koryguje smak i zapach, zwiększa lepkość preparatu i pełni rolę nośnika substancji czynnych. Stoi u podstawy wszystkich syropów o własnych monografiach narodowych Farmakopei Polskiej XIII, bezpośrednio albo przez syrop prosty, czyli sam wodny roztwór sacharozy¹.

Charakterystyka sacharozy

Jak wygląda sacharoza i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo połyskujące, bezbarwne lub białe albo prawie białe kryształy, i zastrzega, że substancja nie zawiera dodatków². Rozpuszczalność podana jest terminami jakościowymi².

Przy stole recepturowym zostaje z tego jeden rozpuszczalnik, woda. Etanol działa w preparacie odwrotnie – dodany do syropu jako konserwant zmniejsza rozpuszczalność cukru, więc wymaga obniżenia jego stężenia w składzie³. Gotowy roztwór wodny sacharozy ma w Farmakopei własną monografię Saccharum liquidum⁴, ale w rejestrze surowców farmaceutycznych są wyłącznie preparaty sproszkowane⁵.

Jakie nazwy sacharozy spotyka się na recepcie?

Monografia nosi tytuł Saccharum, polską nazwę sacharoza, a angielską Sucrose². W piśmiennictwie recepturowym i w rozmowie z pacjentem funkcjonuje nazwa potoczna cukier⁶. Oba preparaty w rejestrze surowców farmaceutycznych noszą nazwę Sacharoza⁵. Własne nazwy mają preparaty z sacharozą, i to one pojawiają się na receptach – syrop zwykły (Sirupus sacchari) obok syropu prostego¹, syrop ślazowy obok prawoślazowego⁷ oraz syrop tiokolowy obok syropu z sulfogwajakolem⁸. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Zastosowanie sacharozy w recepturze

Po co sacharoza w płynnych postaciach leku?

Z substancji słodzących sacharoza jest w recepturze stosowana najczęściej, sama albo w postaci wykonanego z niej syropu prostego⁶. Poza słodzeniem zwiększa lepkość gotowego roztworu, a większa lepkość ogranicza kontakt gorzkiej substancji czynnej z kubkami smakowymi⁶. Syrop prosty wchodzi ponadto do receptury jako nośnik substancji leczniczych, jako składnik pozostałych syropów i jako środek poprawiający smak mieszanek³.

Wśród substancji słodzących sacharoza wyznacza punkt odniesienia dla intensywności smaku. Mniej słodkie od niej są laktoza, mannitol, glicerol, sorbitol, maltoza, glukoza i cukier zinwertowany, a porównywalne lub słodsze ksylitol, fruktoza, cyklaminian sodowy, sacharyna z solą sodową oraz aspartam⁶.

Które syropy farmakopealne zawierają sacharozę?

Syrop prosty (Sirupus simplex, Sirupus sacchari, syrop zwykły) to roztwór sacharozy w wodzie¹.

• sacharoza – 64,0 cz.
• woda oczyszczona – 36,0 cz.

Syrop prawoślazowy (Althaeae sirupus, syrop ślazowy) to płynny preparat z wodnym wyciągiem z korzenia prawoślazu, gęsta, lepka ciecz o żółtawym zabarwieniu⁷.

• sacharoza – 64,0 cz.
• korzeń prawoślazu – 5,0 cz.
• etanol 96% – 1,0 cz.
• kwas benzoesowy – 0,1 cz.
• woda oczyszczona – do 100,0 cz.

Syrop pomarańczowy (Aurantii amari epicarpii et mesocarpii sirupus, syrop z owocni pomarańczy gorzkiej) to ciemnożółta, lepka ciecz o zapachu pomarańczy, sporządzana z gotowego syropu prostego⁹.

• syrop prosty – 90,0 cz.
• nalewka z owocni pomarańczy gorzkiej – 5,0 cz.
• wyciąg płynny z owocni pomarańczy gorzkiej – 5,0 cz.

Syrop z sulfogwajakolem (Sulfogaiacoli sirupus, syrop tiokolowy) to roztwór sulfogwajakolu w syropie pomarańczowym⁸.

• syrop pomarańczowy – 94,0 cz.
• sulfogwajakol – 6,0 cz.

Syrop tymiankowy złożony (Thymi sirupus compositus, Sirupus Thymi compositus) to ciemnobrunatna, przezroczysta ciecz o zapachu tymianku, uzupełniana syropem prostym do przepisanej ilości¹⁰.

• syrop prosty – q.s. do 1000,0 cz.
• wyciąg płynny tymiankowy – 150,0 cz.
• etanol 96% – 5,0 cz.
• wodorotlenek amonowy 10% – 3,0 cz.
• tymol – q.s.

Ilości sacharozy w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dawki zwykle stosowane i maksymalne dla substancji czynnych, dla których monografie opublikowano w tej Farmakopei¹¹, a sacharoza występuje w monografii jako wypełniacz i rozcieńczalnik postaci leku². Ilość surowca wyznacza więc stężenie właściwe dla danej postaci leku, a nie pułap z wykazu.

Granica 64% dotyczy działania przeciwdrobnoustrojowego, a nie składu preparatu – monografia dopuszcza dla syropu prostego zakres 63,0%–65,0%, którego dolna część leży już poniżej tego progu¹. Od 64% w górę ciśnienie osmotyczne jest na tyle wysokie, że drobnoustroje tracą wodę i przestają się namnażać, co daje preparatowi działanie bakteriostatyczne³. Poniżej tego progu rozwijają się drobnoustroje osmofilne, które rozkładają sacharozę enzymatycznie do cukru inwertowanego, a dalszy rozkład zakwasza preparat³. Stężenie sacharozy w recepcie na płyn doustny przelicza kalkulator stężeń recepturowych.

Sacharoza nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N¹². Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Niezgodności recepturowe sacharozy

• Etanol dodany do syropu. Konserwuje preparat, ale zmniejsza rozpuszczalność sacharozy, więc jego wprowadzenie wymaga obniżenia stężenia cukru³.
• Syropy owocowe o odczynie kwasowym. Syrop malinowy i wiśniowy zakwaszają preparat i mogą wywołać niezgodność z substancją czynną⁶. Skutek widać na syropie z sulfogwajakolem, gdzie zbyt kwaśny syrop pomarańczowy zmienia dysocjację soli i wytrąca kwas gwajakolosulfonowy w postaci osadu³.
• Rozcieńczenie syropu wodą albo płynnym składnikiem recepty. Po zejściu poniżej 64% w preparacie rusza hydroliza sacharozy przez drobnoustroje osmofilne, a dalej fermentacja alkoholowa wywołana przez drożdże i ześluzowacenie preparatu przez Leuconostoc mesenteroides³.
• Wahania temperatury przechowywania. Przy tak wysokim stężeniu cukru zmiana temperatury wytrąca kryształy sacharozy, czemu zapobiega dodatek glicerolu albo sorbitolu, a także obecność cukru inwertowanego³.

Niezgodnością nie jest połączenie sacharozy z substancją łatwo utleniającą się. Syrop prosty ma słabe właściwości redukujące, więc bywa dla takich substancji, na przykład kwasu askorbowego, środowiskiem korzystnym³.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdza analizator niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z sacharozą

Syrop wykonuje się na gorąco albo na zimno. Metoda na gorąco jest szybsza, lepiej rozpuszcza cukier i niszczy drobnoustroje³.

1. Przepisaną ilość sacharozy wsypać do naczynia i zalać wodą albo innym płynem.
2. Ogrzewać i utrzymać w stanie wrzenia nie dłużej niż dwie minuty, bo dłuższe ogrzewanie nasila hydrolizę sacharozy.
3. Gorący syrop przecedzić przez gęstą tkaninę, uzupełniając go wrzącą wodą do przepisanej ilości.
4. Ochłodzić, rozlać do suchych, uprzednio wyjałowionych butelek i szczelnie zamknąć.
5. Jeżeli syrop rozlano gorący, po ostudzeniu wymieszać zawartość butelki, bo woda skraplająca się w szyjce rozcieńcza górną warstwę preparatu³.

Metodę na zimno stosuje się, gdy preparat zawiera substancje wrażliwe na podwyższoną temperaturę. Cukier rozpuszcza się wtedy bez ogrzewania w perkolatorze z warstwą filtracyjną na dnie, a pierwsze, bardzo rozcieńczone porcje zawraca się do naczynia aż do rozpuszczenia całości – uzyskany syrop jest klarowny i nie wymaga sączenia³. Tą samą drogą powstaje syrop pomarańczowy, przez zmieszanie składników płynnych z gotowym syropem prostym⁹.

Substancje stałe rozpuszczają się w gotowym syropie bardzo powoli, dlatego wprowadza się je do syropu ogrzanego, a ich rozpuszczalność zwiększa dodatek glicerolu, glikolu propylenowego albo etanolu³. Farmakopea dla roztworów zaleca rozpuszczenie składnika stałego w części rozpuszczalnika, uzupełnienie do wymaganej masy i przesączenie preparatu, jeżeli zostały w nim nierozpuszczone cząstki¹³. Procedury pozostałych postaci leku recepturowego zbiera dział receptury.

Przechowywanie i trwałość preparatów z sacharozą

Syrop prosty przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku¹. Okres przydatności gotowego preparatu wyznacza obecność wody i konserwantu. Preparat zawierający wodę bez środka konserwującego wolno wydać na 7 dni, a przechowywany w temperaturze od 2 °C do 8 °C na 14 dni, natomiast preparat ze środkiem konserwującym na 30 dni i nie dłużej niż zamierzony czas terapii¹⁴. Okres ten wolno wydłużyć, gdy dla danego preparatu istnieje dodatkowa informacja naukowa o trwałości, odnosząca się do tej samej zawartości wody, tej samej wartości pH i tych samych substancji pomocniczych¹⁴.

Syropy farmakopealne rozwiązują to na trzy sposoby. Syrop prosty broni się samym stężeniem cukru, syrop prawoślazowy ma w składzie kwas benzoesowy jako konserwant⁷, a trwałość syropu pomarańczowego zapewniają zawarty w nim etanol i olejki eteryczne³. Na powierzchnię syropu przed zamknięciem butelki dopuszcza się kilka kropli etanolu, który nie rozpuszcza się w stężonym syropie, a jego pary hamują rozwój pleśni i drożdży³.

Bezpieczeństwo stosowania sacharozy

Sama sacharoza nie działa bakteriobójczo. Wysokie stężenie jedynie zatrzymuje namnażanie drobnoustrojów, a te po rozcieńczeniu syropu szybko odzyskują wzrost, bo cukier jest dla nich dobrą pożywką³.

U chorych na cukrzycę miejsce sacharozy w preparacie zajmuje sorbitol⁶. Zamiana jest możliwa również poza cukrzycą, częściowo albo w całości, na inny cukier lub alkohol wielowodorotlenowy, przy czym glicerol i sorbitol w większych ilościach działają przeczyszczająco^3,6.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁵.