Sodu chlorek

Sodu chlorek to surowiec recepturowy stosowany niemal wyłącznie jako substancja pomocnicza, która doprowadza wodny preparat do izotonii z płynami ustrojowymi. Farmakopea Polska XIII wskazuje jego roztwór 9 g/L jako pierwszy z czterech roztworów izotonizujących przeznaczonych do kropli do oczu¹, wprowadza go do składu trzech farmakopealnych roztworów buforujących¹, a w Wykazie dawek przypisuje mu jedno zastosowanie – roztwór izoosmotyczny podawany dożylnie².

Charakterystyka sodu chlorku

Jak nazywa się sodu chlorek na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Natrii chloridum, polska sodu chlorek, a angielska Sodium chloride³. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jedna postać, sodu chlorek⁴. Nazwa „sól fizjologiczna”, którą posługują się pacjenci, odnosi się do 0,9% roztworu, a nie do samego surowca⁵. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda sodu chlorek i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea dopuszcza trzy postaci surowca: biały lub prawie biały, krystaliczny proszek, bezbarwne kryształy albo białe lub prawie białe perełki³. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi³.

Z tego układu wynika zakres zastosowań surowca. Sodu chlorek pracuje wyłącznie w preparatach wodnych, a w podłożach bezwodnych i lipofilowych zostaje nierozpuszczonym proszkiem³.

Zastosowanie sodu chlorku w recepturze

Sodu chlorek wyrównuje ciśnienie osmotyczne preparatu z ciśnieniem panującym w tkance, na którą preparat trafia. Monografia ogólna preparatów do oczu wymienia substancje regulujące ciśnienie osmotyczne wśród dopuszczonych substancji pomocniczych⁶, a monografia narodowa leków sporządzanych w aptece powtarza to dla kropli do oczu, wymieniając substancje izotonizujące obok konserwujących, buforujących i zwiększających lepkość⁷. Pozostałe surowce i procedury zebraliśmy w dziale receptury.

Do czego stosuje się sodu chlorek w recepturze?

Najczęstszym zadaniem jest izotonizacja kropli do oczu. Farmakopea zaleca, aby krople do oczu były izotoniczne z płynem łzowym, a ciśnienie osmotyczne poza przypadkami zamierzonymi mieściło się w przedziale od 280 do 320 mosmol/L, przy pH od 3,5 do 8,5⁷.

Roztwory do oczu, czyli jałowe roztwory wodne przeznaczone do przemywania i płukania oka lub nasycania opatrunków¹, mają być izotoniczne bez zastrzeżeń, a zaleca się sporządzać je bez dodatku środków konserwujących i umieszczać w pojemnikach jednodawkowych⁸.

Poza okulistyką surowiec trafia do preparatów do nosa. Roztwory do przemywania nosa to płynne preparaty do oczyszczania jam nosowych, zwykle będące izotonicznymi roztworami wodnymi⁹.

Które farmakopealne roztwory buforujące do oczu zawierają sodu chlorek?

Farmakopea zestawia roztwory buforujące razem z substancjami czynnymi, do których są przeznaczone¹. Sodu chlorek wchodzi do trzech z nich, a ilości podano w gramach na 100,0 g gotowego roztworu.

Bufor boranowy F1 o pH około 7,2, przeznaczony do 0,5% roztworu chloramfenikolu¹.

• kwas borowy – 1,1
• boraks – 0,2
• sodu chlorek – 0,2
• woda – do 100,0

Bufor boranowy F3 o pH około 9,0, przeznaczony do 1% roztworu chlorowodorku tetracykliny¹.

• boraks – 0,8
• sodu chlorek – 0,4
• woda – do 100,0

Bufor fosforanowy G o pH około 6,5, przeznaczony do 2% roztworu chlorowodorku pilokarpiny¹.

• sodu chlorek – 0,24
• disodu fosforan bezwodny – 0,23
• sodu diwodorofosforan bezwodny – 0,20
• woda – do 100,0

Jak wyznaczyć ilość sodu chlorku potrzebną do izotonizacji?

Farmakopea wyznacza cel liczbowy, czyli przedział od 280 do 320 mosmol/L⁷, i podaje cztery gotowe roztwory pomocnicze doprowadzające krople do oczu do izotonii z płynem łzowym¹.

Po roztwory pomocnicze sięga się po to, aby uniknąć trudności związanych z odważaniem niewielkich ilości substancji¹.

Sam rachunek prowadzi się przez równoważnik chlorku sodu, czyli masę chlorku sodu wywołującą takie samo ciśnienie osmotyczne co 1 g danej substancji rozpuszczonej w tej samej objętości⁵. Od ilości chlorku sodu odpowiadającej roztworowi izotonicznemu odejmuje się sumę iloczynów mas poszczególnych składników i ich równoważników, a różnica jest ilością soli do dodania⁵. Wynik ujemny oznacza roztwór już hipertoniczny, a takie krople Farmakopea dopuszcza, gdy wymaga tego stężenie substancji czynnej lub inne potrzeby terapeutyczne⁷. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Stężenia i dawki maksymalne sodu chlorku

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII zawiera dla sodu chlorku jedną pozycję i dotyczy ona wyłącznie podania dożylnego².

Wykaz podaje dla tego surowca samo stężenie, bez dawki maksymalnej jednorazowej i dobowej². Wartości ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących¹⁰.

W preparatach sporządzanych w aptece obowiązują wielkości z monografii narodowej, a nie z Wykazu dawek. Punktem odniesienia jest roztwór izotonizujący A o zawartości 9 g/L¹, a w roztworach buforujących do oczu ilości są znacznie mniejsze i wynoszą od 0,2 g do 0,4 g na 100,0 g preparatu¹.

Niezgodności recepturowe sodu chlorku

Wszystkie niezgodności recepturowe tego surowca wynikają z tego, że jest mocnym elektrolitem wnoszącym do preparatu jon chlorkowy.

• Związki srebra. Jon chlorkowy wytrąca z ich roztworów nierozpuszczalny chlorek srebra⁵. Farmakopea rozstrzyga to niezależnie, przypisując związkom srebra osobny roztwór izotonizujący B na bazie azotanu potasu¹.
• Koloidy hydrofilowe i polimery zwiększające lepkość. Sól odbiera wodę koloidom, przez co roztwory pochodnych celulozy, żelatyny i gum mętnieją, tracą lepkość albo się rozdzielają, a efekt rośnie ze stężeniem soli⁵. Dotyczy to kropli do oczu o zwiększonej lepkości, w których polimerem jest zazwyczaj pochodna celulozy¹.
• Emulsje i zawiesiny stabilizowane ładunkiem. Elektrolit obniża odpychanie elektrostatyczne cząstek, przez co krople emulsji łączą się, a zawiesina flokuluje⁵.
• Chlorowodorki trudno rozpuszczalnych zasad organicznych. Wspólny jon chlorkowy zmniejsza ich rozpuszczalność i w roztworach bliskich nasycenia może je wytrącić⁵. Zamiast soli stosuje się wtedy inny czynnik izotonizujący, na przykład farmakopealny roztwór glukozy 50 g/L¹.

Sama obecność chlorowodorku w składzie niezgodnością nie jest. Chlorowodorek pilokarpiny i chlorowodorek tetracykliny mają w Farmakopei przypisane bufory zawierające sodu chlorek, podobnie jak kwas borowy i boraks stoją obok niego w buforze F1¹.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z chlorkiem sodu

Wybór metody sporządzania kropli do oczu zależy od ich postaci fizycznej, a Farmakopea przewiduje trzy¹.

Sodu chlorek jest odporny na ogrzewanie, więc wyjaławianie gotowego roztworu w autoklawie nie zmienia jego działania izotonizującego⁵. Roztwory do oczu sporządza się metodą 1 albo 2¹, a krople do oczu o zwiększonej lepkości metodą 2 lub 3¹.

Przy zawiesinach do oczu, sporządzanych metodą 3, substancja izotonizująca wchodzi do rozpuszczalnika, zanim trafi do niego substancja czynna¹.

1. Zmikronizować substancję czynną w warunkach aseptycznych, rozcierając ją w jałowym moździerzu z niewielką ilością lotnego rozpuszczalnika organicznego, jałowego oleju albo roztworu substancji zwiększającej lepkość.
2. Zawiesić zmikronizowaną substancję czynną w jałowym rozpuszczalniku zawierającym już substancje pomocnicze, na przykład w jałowej wodzie z dodatkiem substancji zwiększającej lepkość oraz izotonizującej.

Rodzaj wody do preparatów do oczu sporządzanych w aptece wyznacza monografia Aqua pro usu officinale⁷.

Przechowywanie i trwałość sodu chlorku

Sól chłonie wilgoć z powietrza i zbryla się, dlatego surowiec trzyma się w dobrze zamkniętym pojemniku, w suchym miejscu⁵. Ograniczenia czasowe dotyczą gotowych preparatów⁸.

Termin po otwarciu bywa krótszy niż czas potrzebny na zużycie opakowania, a przewidywane zużycie wyliczysz kalkulatorem ile dni wystarczy opakowanie kropli do oczu.

Bezpieczeństwo stosowania sodu chlorku

O przydatności surowca do preparatów jałowych rozstrzyga etykieta opakowania. Farmakopea wymaga, aby podać na niej, jeżeli dotyczy, że substancja jest odpowiednia do wytwarzania preparatów pozajelitowych oraz roztworów do dializy otrzewnowej, hemodializy lub hemofiltracji¹¹.

Odstępstwo od izotonii pacjent odczuwa od razu. Farmakopea dopuszcza krople hipertoniczne⁷, ale roztwory znacznie odbiegające od izotonii szczypią, wywołują łzawienie i skracają czas kontaktu leku z powierzchnią oka⁵.

Czy sodu chlorek figuruje w wykazach A, B lub N?

Sodu chlorek nie figuruje w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A¹², nie ma go w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B¹³, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹⁴. Nie obejmują go też uzupełnienia tych wykazów z Suplementu 2024¹⁵. Surowiec nie podlega więc szczególnym zasadom wydawania ani przechowywania przewidzianym dla tych grup. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.