Sodu jodek

Sodu jodek (Natrii iodidum) jest substancją czynną stosowaną w recepturze doustnie i miejscowo, a Wykaz dawek przypisuje mu działanie w niedoborach jodu i chorobach tarczycy¹. Wchodzi w skład proszków, roztworów, maści i kropli ocznych, a poza uzupełnianiem jodu opisuje się dla niego działanie wykrztuśne i odkażające, takie samo jak dla jodku potasu². Od pokrewnego jodku potasu odróżnia go w pracy przy stole jedna cecha, która przesądza o doborze składników i o okresie przydatności preparatu, czyli higroskopijność.

Charakterystyka jodku sodu

Jak wygląda jodek sodu i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy, i wprost nazywa je higroskopijnymi³. Higroskopijność jest tu cechą roboczą, a nie opisową, bo wyznacza zarówno listę substancji, których nie wolno z jodkiem sodu zestawić w proszku, jak i okres przydatności gotowego preparatu stałego.

Obie wartości pochodzą z monografii³. Rozpuszczalność w wodzie jest na tyle duża, że jodek sodu przechodzi do roztworu w części rozpuszczalnika, bez współrozpuszczalnika i bez ogrzewania, więc w preparacie wieloskładnikowym rozpuszcza się go w fazie wodnej. Piśmiennictwo recepturowe wymienia obok wody i etanolu także glicerol².

Pod jakimi nazwami występuje jodek sodu?

Tytuł monografii brzmi Natrii iodidum, nazwa polska to sodu jodek, a angielska Sodium iodide³. Na recepcie surowiec występuje w dopełniaczu jako Natrii iodidi². Jedyny podmiot w rejestrze nazywa go „Sodu jodek”⁴. Nazwy z innych receptariuszy sprawdzisz w portalowym tłumaczu synonimów recepturowych.

Zastosowanie jodku sodu w recepturze

W jakich postaciach leku występuje jodek sodu?

Jodek sodu stanowi składnik recepturowych proszków, roztworów, maści i kropli ocznych, a podany doustnie jest źródłem jodu wykorzystywanym w leczeniu i profilaktyce chorób tarczycy². Przepisy z jodkiem sodu pochodzą z praktyki aptecznej, a poniższe trzy pokazują trzy różne postacie leku².

Proszek do płukania gardła. Proszek złożony, z którego pacjent sporządza płukankę, biorąc łyżeczkę na szklankę wody.

• wodorowęglan sodu – 20,0
• chlorek sodu – 3,0
• jodek sodu – 2,0

Krople doustne. Stężony roztwór wodny dwóch jodków, dawkowany po 12 kropli raz dziennie na szklankę mleka.

• woda – 30,0
• wodorowęglan sodu – 3,5
• jodek sodu – 2,5
• jodek potasu – 2,5

Krople do oczu. Rozcieńczony roztwór wodny obu jodków.

• woda – do 10,0
• jodek sodu – 0,1
• jodek potasu – 0,1

W dwóch ostatnich przepisach skrót aa dotyczy obu jodków naraz, więc każdego z nich odważa się podaną ilość, a nie połowę. Termin ważności roztworu ocznego wyznacza kalkulator kropli do oczu.

Stężenia i dawki maksymalne jodku sodu

Wykaz dawek wymienia jodek sodu wyłącznie dla podania doustnego i przypisuje mu działanie w niedoborach jodu i chorobach tarczycy¹.

Rozpiętość dawki zwykle stosowanej jest stukrotna, bo obejmuje zarówno uzupełnianie niedoboru jodu, jak i dawki lecznicze. Obie kolumny wykazu opisują innego pacjenta wzorcowego. Zakres dawek zwykle stosowanych przyjęto dla mężczyzny w wieku 20–40 lat o masie ciała około 70 kg, a dawki maksymalne dla mężczyzn w tym samym wieku o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁵. Przeliczeń pediatrycznych nie wolno z tych wartości wyprowadzać. Przeliczenie naważki na stężenie w recepcie o innej masie ułatwia kalkulator stężeń recepturowych.

Jodek sodu nie należy do Wykazu A, Wykazu B ani Wykazu N⁶ – porównaj wykaz A oraz wykaz N. Nie figuruje także w wykazie P.

Niezgodności recepturowe jodku sodu

• Zawilgocenie proszku. Jodek sodu obecny w proszkach może powodować ich zawilgocenie, dlatego w składzie takiego proszku nie powinny wystąpić jednocześnie metenamina, sole bromu, kwas acetylosalicylowy, chlorek, węglan i cytrynian wapnia oraz suche wyciągi roślinne². Zawilgocenie wynika wprost z higroskopijności surowca, którą monografia przypisuje jego kryształom³.
• Światło. Monografia nakazuje chronić surowiec od światła³.

Niezgodnością nie jest natomiast zestawienie jodku sodu z wodorowęglanem sodu ani z chlorkiem sodu, mimo że wszystkie trzy trafiają do jednego proszku. Oba te składniki stoją obok jodku sodu w przepisie na proszek do płukania gardła i żaden nie figuruje na liście substancji zawilgacających².

Zestawienie jodku sodu z konkretną substancją z recepty sprawdzisz w portalowym analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z jodkiem sodu

Roztwór z jodkiem sodu sporządza się wg ogólnej procedury dla preparatów płynnych⁷.

1. Odważyć składnik stały i rozpuścić go w części rozpuszczalnika.
2. Uzupełnić pozostałą ilością rozpuszczalnika do wymaganej masy lub objętości.
3. W roztworze wieloskładnikowym odważyć poszczególne składniki stałe pojedynczo i rozpuszczać je po kolei.
4. Jeżeli po sporządzeniu pozostały cząstki nierozpuszczone, przesączyć preparat przez odpowiedni sączek, na przykład bibułowy⁸.

Ponieważ jodek sodu jest bardzo łatwo rozpuszczalny w wodzie, nie stosuje się do niego wariantu przewidzianego dla substancji trudno rozpuszczalnych, czyli współrozpuszczalnika ani wody o podwyższonej temperaturze⁸.

Proszek z jodkiem sodu powstaje wg procedury dla preparatów stałych⁸.

1. Rozdrobnić składniki stałe do uzyskania bardzo miałko rozdrobnionego proszku.
2. Mieszać składniki do uzyskania homogennej mieszaniny o jednakowej wielkości cząstek, zachowując odpowiednią kolejność ich łączenia.

Przechowywanie i trwałość jodku sodu

Sam surowiec należy chronić od światła³. Okres przydatności gotowego preparatu zależy od tego, czy zawiera wodę i konserwant⁷.

Ostatni wiersz rozstrzyga o proszkach z jodkiem sodu. Trzymiesięczny okres przewidziany dla preparatów stałych nie obejmuje preparatów o właściwościach higroskopijnych, a monografia surowca nazywa jego kryształy higroskopijnymi³. Preparaty wodne przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, w temperaturze do 25°C, bez dostępu światła⁷.

Bezpieczeństwo stosowania jodku sodu

Górną granicą przy podaniu doustnym jest dawka maksymalna 2,0 g jednorazowo i 6,0 g na dobę¹. Gdy ze składu i sposobu użycia podanego w recepcie wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a wystawiający receptę nie uczynił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie leku, osoba sporządzająca lek zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się jedynie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁵.

Poza uzupełnianiem jodu jodkowi sodu przypisuje się działanie wykrztuśne i odkażające, a także zastosowanie w okulistyce i w dermatologii². Więcej przepisów i przeliczeń dla postaci recepturowych znajdziesz w dziale receptura.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.