Spirytus kamforowy

Spirytus kamforowy należy do preparatów recepturowych, które w polskiej aptece zwykle przychodzą gotowe, a nie powstają przy stole. Rejestr surowców farmaceutycznych wymienia go w opakowaniach od 50 g do 20 kg, u dwóch podmiotów odpowiedzialnych¹, a Farmakopea Polska XIII prowadzi dla niego monografię narodową wraz z przepisem². Farmaceuta styka się z nim więc dwojako, jako z płynem odmierzanym wprost do recepty i jako ze składnikiem wyjściowym innego preparatu farmakopealnego³.

Charakterystyka spirytusu kamforowego

Jak nazywa się spirytus kamforowy na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii to Camphorae spiritus, a Farmakopea podaje pod nim dwa synonimy, Spiritus comphoratus i Solutio Camphorae spirituosa². W rejestrze surowców farmaceutycznych oba dopuszczone preparaty noszą tę samą nazwę polską, Spirytus kamforowy¹. Nazwa łacińska preparatu wraca na recepcie także w postaci przymiotnikowej, w tytule spirytusu mydlano-kamforowego³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda spirytus kamforowy i z czym się miesza?

Farmakopea opisuje preparat jako bezbarwną, przezroczystą ciecz o charakterystycznym zapachu kamfory². Nośnikiem substancji czynnej jest etanol, a nie woda, i widać to w mocy gotowego płynu, który zawiera od 65,0% (V/V) do 70,0% (V/V) etanolu². Sama kamfora jest w etanolu 96% bardzo łatwo rozpuszczalna, a w wodzie trudno rozpuszczalna⁴, dlatego w przepisie woda wchodzi na końcu, do gotowego roztworu etanolowego². Moc etanolową preparatu i ilość spirytusu potrzebną do przepisu przeliczysz kalkulatorem etanolu do receptury.

Recepta podaje spirytus kamforowy zwykle w mililitrach, a rejestr i opakowanie w gramach. Gęstość względna preparatu mieści się w granicach od 0,876 do 0,885², więc 100 mL płynu odpowiada masie od 87,6 g do 88,5 g.

Zastosowanie spirytusu kamforowego w recepturze

W jakich stężeniach Farmakopea ujmuje kamforę do stosowania zewnętrznego?

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII prowadzi wpis dla substancji czynnej, ujmując Camphora racemica i d-Camphora w jednym wierszu, a nie dla gotowego preparatu. Przy podaniu zewnętrznym podaje zamiast dawek zakres stężeń zwykle stosowanych oraz działanie rozgrzewające i słabo przeciwświądowe, oparte na wywoływaniu miejscowego przekrwienia⁵.

Preparat farmakopealny stoi na górnej granicy tego zakresu, bo przepis bierze 10,0 cz. kamfory na 100 cz. płynu². Górna wartość zakresu nie jest przy tym pułapem, bo wykaz podaje stężenia zwykle stosowane, ustalone dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg bez chorób towarzyszących, a przeliczeń pediatrycznych nie wolno z nich wyprowadzać⁶. Stężenie wskazane na recepcie przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

W jakim preparacie farmakopealnym spirytus kamforowy jest składnikiem?

Spirytus mydlano-kamforowy (Spiritus saponato-camphoratus), występujący też jako Opodeldok liquidum i mazidło kamforowe, to żółta, przezroczysta ciecz o charakterystycznym zapachu. Spirytus kamforowy wchodzi do niego jako gotowy składnik, w ilości blisko jednej czwartej masy³.

• spirytus mydlany potasowy – 70,0 cz.
• spirytus kamforowy – 24,0 cz.
• amoniaku roztwór 10% – 4,8 cz.
• olejek rozmarynowy – 0,8 cz.
• olejek tymiankowy typu tymolowego – 0,4 cz.

Wykonanie sprowadza się do trzech czynności³.

1. Zmieszać składniki.
2. Pozostawić na 24 h.
3. Przesączyć.

Sporządzanie spirytusu kamforowego

Monografia narodowa podaje skład na 100 cz. preparatu².

• etanol 96% – 65,0 cz.
• woda oczyszczona – 25,0 cz.
• kamfora – 10,0 cz.

Kolejność czynności wyznacza rozpuszczalność surowca².

1. Kamforę rozpuścić w etanolu 96%.
2. Dodać wodę.
3. Zmieszać.

Niezgodności recepturowe spirytusu kamforowego

• Woda i płyny wodne. Kamforę w roztworze utrzymuje etanol stanowiący od 65,0% (V/V) do 70,0% (V/V) płynu², a w wodzie jest ona trudno rozpuszczalna⁴. Rozcieńczenie wodą nie utrzyma więc w roztworze 10,0 cz. kamfory, jakie preparat niesie na 100 cz.².
• Podłoża i preparaty zawierające wodę. Farmakopealna maść z tym samym stężeniem kamfory stoi na podłożu bezwodnym, emulgującym wodę⁷, czyli substancja czynna pozostaje w tych przepisach w fazie wolnej od wody.

Zetknięcie spirytusu kamforowego z zasadowym roztworem amoniaku, mydłem potasowym i olejkami eterycznymi niezgodnością nie jest. Dokładnie tak zbudowany jest farmakopealny spirytus mydlano-kamforowy, w którym te składniki stoją obok siebie w jednym płynie³.

Zestawienia z innymi surowcami sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Kamfora nie figuruje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N Farmakopei Polskiej XIII⁸, a przynależność innych surowców do wykazów sprawdzisz w opracowaniach portalu: wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Przechowywanie spirytusu kamforowego

Farmakopea wymaga dla spirytusu kamforowego dobrze zamkniętego pojemnika². Warunek dotyczy zarówno preparatu kupionego gotowego, jak i wykonanego w aptece, bo kamfora jest bardzo lotna nawet w temperaturze pokojowej⁴.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru¹.