Witamina A (palmitynian retinolu)

Witamina A stosowana w recepturze to koncentrat olejowy syntetycznego estru retinolu, przygotowany jako taki albo po rozcieńczeniu odpowiednim olejem roślinnym¹. Surowiec różni się od większości substancji recepturowych tym, że jego moc nie wynika z masy naważki, tylko z liczby jednostek międzynarodowych podanej na etykiecie. Farmakopea ma cztery monografie witaminy A, ale w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje wyłącznie postać oleista, dostarczana jako palmitynian retinolu o mocy 1,0 MIU/g², i o niej mówi ta karta.

Charakterystyka witaminy A

Jak nazywa się witamina A na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Vitaminum A syntheticum densatum oleosum, po polsku witamina A syntetyczna, koncentrat olejowy, a po angielsku Vitamin A concentrate (oily form), synthetic¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych preparat nosi nazwę Witamina A Palmitynian Retinolu 1,0 MIU/g², a na receptach i w piśmiennictwie pojawia się jako witamina A albo palmitynian retinolu. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Sama nazwa „witamina A” obejmuje kilka substancji o zbliżonej budowie. Biologicznie najaktywniejszy jest all-(E)-retynol, a w lecznictwie stosuje się przede wszystkim jego estry: octan, propionian i palmitynian³.

Jak wygląda witamina A i w czym się rozpuszcza?

Koncentrat olejowy to żółta lub brunatnawożółta, oleista ciecz⁴. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi⁴.

Z tego układu wynika, w której fazie surowiec się rozprowadzi. Do preparatów wodnych koncentrat olejowy nie wchodzi, do rozcieńczania służy olej roślinny wskazany w definicji monografii, a etanol przyjmuje go tylko w postaci bezwodnej.

Sam palmitynian retinolu przypomina tłuszcz, jest jasnożółty i ma konsystencję stałą albo po stopieniu przechodzi w żółtą, oleistą ciecz – jego temperatura topnienia wynosi około 26 °C³. Ta wartość leży w zakresie temperatur panujących w izbie recepturowej, więc konsystencja surowca zmienia się wraz z temperaturą otoczenia. W roztworach bardzo stężonych może dodatkowo wystąpić częściowa krystalizacja⁴, a sposób odtworzenia takiego roztworu producent ma podać na etykiecie⁵.

Ile jednostek międzynarodowych zawiera gram surowca?

Moc koncentratu podaje etykieta i wynosi ona nie mniej niż 500 000 IU/g¹, a preparat dostępny w rejestrze ma 1,0 MIU/g, czyli dwukrotnie więcej². Naważkę wylicza się więc z liczby jednostek odczytanej z konkretnego opakowania, a nie z wartości przyjętej z góry. Przeliczenie mocy na masę wykonasz w przeliczniku MIU/g dla witaminy A.

Farmakopea podaje też równoważniki, którymi przelicza się aktywność między postaciami witaminy A³.

Kolumna po prawej mówi, ile substancji odpowiada jednej jednostce, więc palmitynian potrzebuje jej niemal dwa razy więcej niż wolny retynol. Przeliczenia między jednostkami a masą surowca upraszcza przelicznik jednostek witaminy A.

Zastosowanie witaminy A w recepturze

Wykaz dawek wiąże witaminę A z zapobieganiem niedoborom i ich leczeniem oraz ze wskazaniami okulistycznymi – kseroftalmią i ślepotą zmierzchową – i przypisuje jej wyłącznie drogę doustną⁶.

Postać surowca wyznacza rodzaj preparatu, do którego wchodzi. Koncentrat jest cieczą oleistą przeznaczoną do stosowania w takiej postaci albo po rozcieńczeniu odpowiednim olejem roślinnym¹, więc naturalnym otoczeniem witaminy A są preparaty olejowe i podłoża bezwodne. W rejestrze surowiec występuje w opakowaniach odmierzanych zarówno masowo, jak i objętościowo – po 5 g, 10 g, 5 ml i 10 ml², a przepis podający objętość wymaga przeliczenia na masę, bo moc surowca odnosi się do grama. Stężenie preparatu po rozcieńczeniu wyliczysz w kalkulatorze stężeń recepturowych.

Stężenia i dawki maksymalne witaminy A

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla witaminy A jedną drogę podania, doustną, a wielkości wyraża w jednostkach międzynarodowych zamiast w gramach⁶.

Dawki maksymalne z wykazu ustalono dla mężczyzn w wieku 20–40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących, a dawki zwykle stosowane mają charakter orientacyjny⁷. Przeliczeń pediatrycznych z tych wartości wyprowadzać nie wolno, bo Farmakopea dawek dla dzieci nie zawiera.

Ponieważ dawka maksymalna jest dla tej substancji ustalona, obowiązuje postępowanie przewidziane dla jej przekroczenia. Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości wyznaczonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu i sposobu użycia podanego w recepcie wynika przekroczenie, a wystawiający nie umieścił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się jedynie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁷. Ilość surowca odpowiadającą tak wyznaczonej dawce ustalisz przelicznikiem jednostek na masę.

Witamina A należy do Wykazu B, a nie figuruje w Wykazie A ani w Wykazie N⁸. Treść pozostałych wykazów zbierają zestawienia portalu: wykaz A, wykaz N oraz wykaz P.

Niezgodności recepturowe witaminy A

Witamina A i jej estry są bardzo wrażliwe na działanie powietrza, czynników utleniających, kwasów, światła i ciepła³. Z tej jednej właściwości wynika większość niezgodności tego surowca.

• Substancje utleniające. Kontakt z utleniaczem rozkłada ester retinolu, dlatego koncentrat nie łączy się z surowcami o działaniu utleniającym³.
• Kwasy. Odczyn kwaśny należy do czynników niszczących witaminę A, co wyklucza łączenie jej ze składnikami zakwaszającymi preparat³.
• Katalizatory utleniania. Farmakopea nakazuje chronić witaminę A przed katalizatorami utleniania, wymieniając miedź i żelazo⁴.
• Dostęp powietrza i światła. Powietrze i światło działają tak samo jak utleniacz w składzie³, a wymóg zabezpieczenia nieużytej części w atmosferze gazu obojętnego pokazuje, jak szybko rozkład postępuje po otwarciu opakowania⁵.
• Ogrzewanie. Ciepło rozkłada witaminę A³, więc surowca nie wprowadza się do podłoża stapianego na gorąco ani nie ogrzewa się go dłużej niż to konieczne.
• Woda i preparaty wodne. Koncentrat jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie⁴, więc w składzie wodnym nie utworzy roztworu.

Niezgodnością nie są natomiast oleje roślinne i fazy tłuszczowe, choć intuicja podpowiada ostrożność przy surowcu podatnym na utlenianie. Definicja monografii wprost dopuszcza rozcieńczenie koncentratu odpowiednim olejem roślinnym¹, a sam surowiec jest olejowym roztworem estru.

Pary surowców z jednej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych, który podaje mechanizm niezgodności i sposób postępowania.

Sporządzanie preparatów z witaminą A

Kolejność czynności wynika ze zmiennej mocy surowca i jego podatności na rozkład.

1. Odczytaj z etykiety liczbę jednostek międzynarodowych przypadających na gram – oznakowanie opakowania musi ją podawać⁵.
2. Sprawdź, czy w koncentracie nie wystąpiła częściowa krystalizacja, a jeżeli tak – odtwórz roztwór metodą podaną przez wytwórcę na opakowaniu⁵.
3. Przelicz dawkę wyrażoną w jednostkach na masę surowca, korzystając z mocy odczytanej w kroku pierwszym.
4. Odważ koncentrat i rozcieńcz go olejem roślinnym, jeżeli przepis tego wymaga¹.
5. Pracuj bez zbędnej zwłoki i bez ogrzewania, ograniczając dostęp światła i powietrza³.
6. Zamknij opakowanie surowca szczelnie, a nieużytą część zabezpiecz w atmosferze gazu obojętnego⁵.

Przechowywanie i trwałość witaminy A

Koncentrat przechowuje się w hermetycznym pojemniku, chroniąc go od światła⁵. Po otwarciu pojemnika zawartość zużywa się tak szybko, jak to możliwe, a część nieużytą zabezpiecza w atmosferze gazu obojętnego⁵. Wymóg gazu obojętnego odróżnia ten surowiec od typowych substancji recepturowych i decyduje o wielkości kupowanego opakowania – w rejestrze dostępne są wyłącznie opakowania 5-gramowe i 10-gramowe oraz ich odpowiedniki objętościowe².

Koncentrat może zawierać stabilizatory, w tym przeciwutleniacze, a ich nazwy wytwórca podaje na etykiecie¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².