Witepsol (tłuszcz stały)

Tłuszcz stały to mieszanina triglicerydów, diglicerydów i monoglicerydów otrzymywanych przez estryfikację glicerolem uwodornionych kwasów tłuszczowych pochodzenia roślinnego albo przez estryfikację wewnątrzcząsteczkową uwodornionych olejów roślinnych¹. W recepturze jest podłożem czopków doodbytniczych i globulek dopochwowych. Monografia wymaga surowca bez substancji dodatkowych¹, a wariant z lecytyną, substancjami powierzchniowo czynnymi albo woskiem pszczelim Farmakopea opisuje osobno, jako Adeps solidus cum additamentis². W obrocie aptecznym jest jeden typ tłuszczu stałego, Witepsol H15³.

Charakterystyka tłuszczu stałego

Jak nazywa się tłuszcz stały na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Adeps solidus, polska nazwa surowca to tłuszcz stały, a angielska hard fat¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych i na opakowaniu stoi nazwa handlowa Witepsol H15³. W przepisie farmakopealnym linia podłoża bywa zapisana jako Massa suppositoriae z dopiskiem quantum satis i wskazuje wtedy podłoże lipofilowe w ilości wystarczającej, a nie ten konkretny surowiec⁴. Nazwy z recepty rozszyfrujesz w synonimach recepturowych.

Jak wygląda tłuszcz stały i w czym się rozpuszcza?

Surowiec ma postać białej lub prawie białej, woskowatej, łamliwej masy¹. Rozpuszczalność zamyka go w fazie tłuszczowej preparatu.

Z tego układu wynika, że do preparatu tłuszcz stały nie wchodzi przez rozpuszczenie, tylko przez stopienie. Ogrzany do temperatury 50 °C topi się dając bezbarwną lub jasnożółtawą ciecz¹. Temperatura topnienia mieści się w granicach od 30 °C do 45 °C i nie odbiega od wartości nominalnej więcej niż o 2 °C⁵, a samą wartość nominalną wytwórca podaje na etykiecie⁵ – po niej rozpoznaje się typ podłoża stojącego na półce.

Liczba wodna opisuje gotowe podłoża maściowe, a nie ten surowiec. Tłuszcz stały jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie¹ i fazy wodnej nie zwiąże, dopóki w składzie nie znajdzie się substancja powierzchniowo czynna, którą czopek może zawierać jako składnik pomocniczy⁶.

Zastosowanie tłuszczu stałego w recepturze

Do czego służy tłuszcz stały w czopkach i globulkach?

Czopki są stałymi jednodawkowymi preparatami doodbytniczymi o wielkości, kształcie i konsystencji odpowiedniej do podania doodbytniczego, a substancje czynne są w nich rozpuszczone albo rozproszone w podłożu, które topi się w temperaturze ciała albo rozpuszcza się lub rozprasza w wodzie⁶. Tłuszcz stały należy do podłoży topiących się i Farmakopea wymienia go wśród substancji pomocniczych używanych przy sporządzaniu czopków metodą wylewania⁶.

Dla globulek dopochwowych opisano, że Witepsol H-15 uwalnia substancję czynną w ciągu 30 minut od aplikacji, w odróżnieniu od masła kakaowego, które wycieka z pochwy i skraca kontakt leku z błoną śluzową⁷.

Jaki przepis farmakopealny opiera się na podłożu lipofilowym?

Czopki przeciw hemoroidom (Suppositoria antihaemorrhoidales, syn. Suppositoria antihaemorrhoidalia) to czopki doodbytnicze na podłożu lipofilowym, żółte, o zapachu charakterystycznym dla podłoża⁴.

• Massa suppositoriae, czyli podłoże czopkowe – ilość wystarczająca
• Bismuthi subgallas, zasadowy galusan bizmutu – 0,2 cz.
• Tanninum, tanina – 0,15 cz.
• Zinci oxidum, tlenek cynku – 0,1 cz.⁴

Dawki i masa czopka na podłożu z tłuszczu stałego

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII ustala dawki dla substancji czynnych, więc granice przy czopku dotyczą substancji rozproszonej w podłożu, a nie samego tłuszczu stałego. Wartości z wykazu przyjęto dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg bez chorób towarzyszących⁸. Gdy ze składu i sposobu użycia podanego na recepcie wynika przekroczenie dawki maksymalnej, a osoba wystawiająca receptę nie oznaczyła tego adnotacją, osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości wyznaczonej dawką maksymalną. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się wyłącznie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁸. Dawki z wykazu odnoszą się do dorosłego, więc dawki dla dziecka nie wyprowadza się z nich przeliczeniem – do czopków pediatrycznych służy kalkulator dawki czopków dla dzieci.

Ilość podłoża w czopku wynika ze współczynnika wyparcia substancji czynnej. Wyznacza się go doświadczalnie, osobno dla każdej substancji i osobno dla każdego podłoża, bo ta sama substancja ma inną wartość na maśle kakaowym i inną na Witepsolu H15⁹. Forma o pojemności 3 g mieści 2,7 g samego podłoża, a składników występujących w ilości poniżej 5% w obliczeniu się nie uwzględnia⁹. Rachunek dla całej recepty wykonasz kalkulatorem masy podłoża do czopków i globulek.

Niezgodności recepturowe tłuszczu stałego

• Faza wodna bez emulgatora. Surowiec jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie¹, więc roztwór wodny wprowadzony do stopionego podłoża rozdzieli się przy zestalaniu. Fazę wodną wiąże dopiero skład z substancją powierzchniowo czynną⁶, a w gotowym surowcu takich dodatków nie ma¹.
• Przegrzanie podłoża. Tłuszcz stały topi się już przy 50 °C¹, a jego temperatura topnienia mieści się w granicach od 30 °C do 45 °C⁵. Masę do wylewania podgrzewa się tylko na tyle, żeby dała się wylać do form⁶.
• Składniki drażniące błonę śluzową. Składniki czopka nie powinny wykazywać działania drażniącego¹⁰.
• Substancje stałe zbyt grubo rozdrobnione. Stałe składniki rozciera się do bardzo miałko rozdrobnionego proszku¹⁰, a substancję czynną wolno wcześniej rozdrobnić i przesiać przez odpowiednie sito⁶. Grube cząstki opadają w płynnej masie, a ta z Witepsolu H15 szybko zastyga, więc do form trafia natychmiast po zhomogenizowaniu⁹.
• Co niezgodnością nie jest. Zasadowy galusan bizmutu, tanina i tlenek cynku stoją razem w jednym czopku na podłożu lipofilowym w monografii narodowej⁴, więc zestawienie ich w tym podłożu nie jest niezgodnością recepturową.

Skład całej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych, który zestawia surowce parami i pokazuje znane niezgodności.

Sporządzanie czopków na tłuszczu stałym

1. Rozetrzyj stałe składniki do uzyskania bardzo miałko rozdrobnionego proszku¹⁰.
2. Rozdrobnij podłoże, a przy metodzie wylewania także je upłynnij¹⁰.
3. W stopionym podłożu rozproś lub zemulguj składniki płynne¹⁰. W mikserze recepturowym typu unguator mieszaj podłoże ze składnikami płynnymi albo z bardzo miałko rozdrobnionymi substancjami stałymi, aż podłoże się upłynni, z zachowaniem czasu mieszania i szybkości obrotów mieszadła¹⁰.
4. Przenieś płynną masę do form stanowiących opakowanie albo do form wielokrotnego użytku¹¹, natychmiast po zhomogenizowaniu⁹.
5. Zostaw czopki z Witepsolu H15 do zestalenia w temperaturze pokojowej⁹.
6. Wykonaj badanie jednolitości masy czopków. Masa każdego czopka nie może być mniejsza niż 95% i nie większa niż 105% masy deklarowanej, a przy czopkach wylewanych do form jednorazowych badanie polega na wizualnej kontroli dokładności wypełnienia formy¹¹.

Metodę wytłaczania Farmakopea opisuje z masłem kakaowym, nie z tłuszczem stałym: składniki miesza się z rozdrobnionym masłem, a uzyskaną masę prasuje w formie o odpowiedniej wielkości i kształcie¹¹. Przepis na czopki przeciw hemoroidom dopuszcza obie drogi, wylanie stopionego podłoża ze składnikami do form i prasowanie⁴.

Przechowywanie i trwałość tłuszczu stałego

Surowiec przechowuje się chroniąc od światła, w temperaturze co najmniej 5 °C poniżej nominalnej temperatury topnienia⁵. Progu nie wyznacza więc stała liczba stopni, tylko wartość nominalna z etykiety danego typu.

Czopki przeciw hemoroidom przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła⁴. Czopki otrzymane przez prasowanie zawija się w folię, zanim trafią do opakowania¹¹.

Bezpieczeństwo stosowania tłuszczu stałego

Tłuszcz stały nie należy do wykazu A, wykazu N ani wykazu P, nie ma go też w Wykazie B¹².

Podłoże nie wnosi do czopka lecytyny ani substancji powierzchniowo czynnych, bo monografia tłuszczu stałego wymaga surowca bez substancji dodatkowych¹. Skład z takimi dodatkami opiera się na osobnym surowcu farmakopealnym².

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.