Zakażenie układu moczowego (ZUM, ang. urinary tract infection – UTI) związane jest z obecnością w drogach moczowych drobnoustrojów, w 50–65% przypadków Gram-ujemnych pałeczek okrężnicy (Escherichia coli).
Choroba obejmuje zapalenie pęcherza moczowego i (lub) zapalenie cewki moczowej, dając w obu przypadkach podobne objawy (potocznie określane jako „przeziębienie pęcherza”). ZUM charakteryzuje się ostrym początkiem i szybkim postępem objawów.
Niepowikłane ZUM to ostre zakażenie dolnych (niepowikłane zapalenie pęcherza moczowego) lub górnych (odmiedniczkowe zapalenie nerek) dróg moczowych, ograniczone do kobiet niebędących w ciąży bez znanych istotnych anatomicznych i czynnościowych nieprawidłowości w układzie moczowym ani współistniejących chorób predysponujących do zakażeń.[1]
Powikłane ZUM – ZUM u pacjenta z czynnikami predysponującymi do wystąpienia i ciężkiego przebiegu. Termin odnosi się m.in. do ZUM: w każdej postaci u wszystkich mężczyzn, u kobiet w ciąży, u pacjentek z istotnymi anatomicznymi lub czynnościowymi zaburzeniami układu moczowego, z obecnością cewników w drogach moczowych, z chorobami nerek i/lub innymi współistniejącymi stanami osłabiającymi układ odpornościowy, takimi jak cukrzyca, immunosupresja, zaawansowany wiek.[1]
Objawy
Pacjent z ZUM będzie skarżył się na:[2][1]
- mimowolne oddawanie moczu
- ból i tkliwość w okolicy nadłonowej
- wyciek z cewki moczowej
- ból i (lub) pieczenie przy oddawaniu moczu
- częste oddawanie niewielkich ilości moczu
- uczucie częstego parcia na mocz
- poczucie niepełnego opróżnienia pęcherza moczowego
Objawy ogólne, jak gorączka, dreszcze, ból głowy, nudności, wymioty, zwykle wskazują na zakażenie górnego odcinka układu moczowego.
Objawy alarmowe
Najczęściej łagodne ZUM można wyleczyć przy użyciu środków dostępnych bez recepty, jednak istnieją sytuacje, w których pacjent musi zgłosić się do lekarza. Są to:[3]
- utrzymywanie się dolegliwości dłużej niż 5–7 dni
- ból przy oddawaniu moczu, który dotyczy dziecka lub mężczyzny
- dodatkowe objawy wskazujące na infekcję bakteryjną górnych dróg moczowych, tj. gorączka, dreszcze, złe samopoczucie, nudności, wymioty i bóle w okolicy lędźwiowej
- zaburzenia anatomiczne lub czynnościowe dróg moczowych utrudniające odpływ moczu (np. pęcherz neurogenny, przewlekła niewydolność nerek)
- cukrzyca
- I trymestr ciąży
- niedobory odporności
- leczenie antybiotykiem w ciągu ostatnich 28 dni
- wydzielina z pochwy i swędzenie (małe prawdopodobieństwo ZUM)
- obecność cewnika w pęcherzu moczowym.
Przyczyny
Zakażenia układu moczowego wywoływane są przez szerokie spektrum drobnoustrojów. Najczęstszym czynnikiem etiologicznym pozostaje Escherichia coli (75-95% przypadków). Do innych istotnych patogenów należą:[1]
- Klebsiella pneumoniae (5-10% przypadków, druga co do częstości pałeczka jelitowa odpowiedzialna za ZUM)
- Proteus mirabilis (10-15% przypadków)
- Pseudomonas aeruginosa (ok. 10% przypadków)
- Staphylococcus saprophyticus (10-15% przypadków)
Kryteria rozpoznania
Rozpoznanie zapalenia pęcherza moczowego stawia się na podstawie objawów klinicznych (dyzuria, częstomocz, ból w okolicy nadłonowej; objawy ogólne, jak umiarkowana gorączka, występują rzadko), badania osadu moczu (leukocyturia, erytrocyturia), oraz posiewu moczu (bakteriomocz ≥103 CFU).[4]
Różnicowanie
Dolegliwości przypisane zapaleniu dolnych dróg moczowych niekoniecznie muszą świadczyć o infekcji bakteryjnej, gdyż mogą być związane np. ze stanami lękowymi, zespołem pęcherza nadreaktywnego, wrażliwością na kosmetyki lub ze stosunkiem seksualnym.
Możemy mieć również do czynienia z:
- zespołem cewkowym
- atroficznym zapaleniem pochwy/cewki moczowej (typowy pacjent to kobieta w wieku pomenopauzalnym skarżąca się na wydzielinę z pochwy, świąd lub ból w czasie stosunku)
- zapaleniem pęcherza wywołanym przez leki (np. cyklofosfamid, allopurynol, danazol)
- owsicą (świąd okolicy odbytu/pochwy).
Podobne objawy występują również przy niebakteryjnym zapaleniu pęcherza moczowego. Ponadto mogą być mylone z symptomami innych poważnych schorzeń, takich jak: choroba zapalna miednicy, ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek lub kamienie nerkowe, którym towarzyszą gorączka oraz nudności, wymioty i silny ból kręgosłupa.
Niewykluczone jest również bakteryjne zapalenie pochwy, zakażenie bakterią Chlamydia trachomatis lub grzybica pochwy, przy czym towarzyszyć im będzie zwykle dodatkowo wydzielina z pochwy.
U mężczyzn dolegliwości związane z oddawaniem moczu mogą świadczyć o schorzeniach gruczołu krokowego oraz zaburzeniach anatomii cewki moczowej, stąd każdorazowo konieczna jest konsultacja lekarska.
Epidemiologia
ZUM jest jedną z najczęstszych przyczyn interwencji lekarskich, stanowiąc około 40% wszystkich zakażeń szpitalnych i 10-20% poszpitalnych. Z wyjątkiem okresu niemowlęctwa ZUM występuje nawet 50 razy częściej u dziewczynek i kobiet (około 81% zachorowań występuje u kobiet, z największą częstością w wieku 16-35 lat). Po 60 roku życia częstość zachorowań u mężczyzn zwiększa się (co jest związane z zaburzeniami w odpływie moczu na skutek powiększenia gruczołu krokowego), ale i tak starsze kobiety chorują dwukrotnie częściej niż starsi mężczyźni. Szacuje się, że około połowa kobiet i 12% mężczyzn doświadcza w życiu epizodu ZUM. U 30-44% kobiet po pierwszym incydencie tej choroby nawrót występuje zwykle w ciągu 3 miesięcy, a u 48% w ciągu 12 miesięcy.[5]
Powikłania
Do powikłań zakażenia układu moczowego należą:[2]
- ropnie nerek i roponercze
- gazotwórcze odmiedniczkowe zapalenie nerek
- martwica brodawek nerkowych
- przewlekłe odmiedniczkowe zapalenie nerek
- żółtakoziarniniakowe odmiedniczkowe zapalenie nerek
- ostre zapalenie gruczołu krokowego
- ostre zapalenie najądrza.
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
W leczeniu łagodnych infekcji dolnych dróg moczowych w pierwszej kolejności polecaj lek:
- furazydyna (inaczej: furagina) – chemioterapeutyk bakteriostatyczny dostępny bez recepty (neoFuragina, uroFuraginum, UROintima FuragiActive, DaFurag Max).
Czytaj też: Czym się różni furagina bez recepty i na receptę? – Wyjaśniamy!
Czytaj też: Czy polecać witaminę C i żurawinę pacjentowi w czasie leczenia furaginą? – Wyjaśniamy!
Czytaj też: Furazydyna (furagina) – Ścieżka rekomendacji
Leki zawierające surowce o działaniu moczopędnym oraz w mniejszym stopniu odkażającym drogi moczowe, które zawsze dobrze polecić razem z furazydyną to:
- Urosept – zawieraj wyciągi z: liści borówki brusznicy (Vitis ideae folium), liści brzozy (Betulae folium), korzenia pietruszki (Petroselini radix), ziela rumianku (Matricariae herba) oraz przetwory z naowocni fasoli (Phaseoli pericarpium),
- Urofort – zawiera wyciągi z: liści mącznicy lekarskiej (Uvae ursi folium), ziela nawłoci (Solidaginis herba) i ziela pokrzywy (Urticae herbae),
- Canephron – zawiera wyciągi z korzenia lubczyku (Levistici officinale radix), ziela centurii (Centaurii erythraea herba) i liścia rozmarynu (Rosmarini officinalis folium), do stosowania powyżej 12. r.ż.,
- Urosal – zawiera metenaminę i salicylan fenylu o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwzapalnym.
Poleć również preparat Femannose N – zawiera d-mannozę, która zapobieganie przywieraniu bakterii do ścian dróg moczowych, co umożliwia ich wypłukanie z organizmu podczas oddawania moczu podczas mikcji, która następuje w wyniku zwiększonego parcia na mocz.
Leki na receptę
W przypadku nawracających infekcji dróg moczowych lub ryzyka zapalenia nerek konieczne może być stosowanie doustnych leków przeciwbakteryjnych dostępnych na receptę. Lekami pierwszego wyboru są:[5]
- kotrimoksazol (Bactrim, Biseptol), czyli połączenie trimetoprimu z sulfametoksazolem – 2 razy 960 mg przez 3 dni,
- trimetoprim (Trimesan, Urotrim) – 2 razy 100 mg przez 3–5 dni,
- fosfomycyna (Monural, Symural) – jednorazowo 3 g.
Jako leki drugiego rzutu mogą być zastosowane:
- amoksycylina z kwasem klawulanowym (Amoksiklav, Augmentin) – 2 razy 625 mg przez 3–7 dni,
- cyprofloksacyna (Cipronex, Proxacin) – 2 razy 250 mg przez 3 dni,
- lewofloksacyna (Levoxa, Levalox) – 1 raz 250 mg przez 3 dni,
- ofloksacyna (Tarivid 200) – 2 razy 200 mg przez 3 dni.
W przypadku niepowikłanego zapalenia pęcherza moczowego nie należy stosować fluorochinolonów, które pomimo wysokiej skuteczności powinny być zarezerwowane dla zakażeń powikłanych lub ciężkich stanów klinicznych.[6]
Leczenie objawowe
Leki OTC
W przypadku występowania gorączki i bólu pacjentowi można polecić:
- NLPZ – ibuprofen (Ibum, Nurofen) lub kwas acetylosalicylowy (Polopiryna S)
- paracetamol (APAP, Paracetamol Aurovitas).
W przypadku występowania stanów skurczowych mięśni gładkich dróg moczowych można polecić:
- drotawerynę (NO-SPA).
Leki na receptę
Leczenie ZUM opiera się o antybiotykoterapię, która jest leczeniem przyczynowym.
Czynniki ryzyka
Do czynników ryzyka wystąpienia powikłanego ZUM należą:[7]
- zastój moczu
- kamica moczowa
- refluks pęcherzowo-moczowodowy
- cewnik w pęcherzu moczowym
- cukrzyca (zwłaszcza niewyrównana)
- starszy wiek
- ciąża i połóg
- leczenie szpitalne z innych przyczyn.
Leki w ciąży
Według wytycznych leczenia ZUM, u kobiet w ciąży lekami pierwszego rzutu powinny być antybiotyki takie jak:[przypis]Juszczak K. i in. (2024). Wytyczne Polskiego Towarzystwa Urologicznego, Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej dotyczące diagnostyki, terapii i postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach dolnych dróg moczowych. Lekarz POZ.[/przypis]
Są to leki dostępne na receptę.
Leki takie jak Furaginum US Pharmacia[10] i Furagina APTEO MED[11] według ChPL nie są przeciwwskazane w ciąży ale furagina nie została wymieniona w wytycznych jako lek z wyboru do leczenia ZUM u kobiet ciężarnych.
Leki w czasie karmienia piersią
U matek karmiących lekami I rzutu są:[przypis]Juszczak K. i in. (2024). Wytyczne Polskiego Towarzystwa Urologicznego, Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej dotyczące diagnostyki, terapii i postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach dolnych dróg moczowych. Lekarz POZ.[/przypis]
Są to leki dostępne na receptę.
Leki OTC, które mogą być stosowane w czasie karmienia piersią ale nie są ujęte w wytycznych leczenia ZUM u kobiet karmiących to:
Preparaty dla dzieci
Preparaty bez recepty, które mogą być stosowane wspomagająco w leczeniu ZUM:
- od 3. r.ż.:
- MultiUri (dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego)
- Urolact (suplement diety)
- Żuravit Junior Plus (suplement diety)
- Urinal Junior (suplement diety)
- od 4. r.ż. – Uro 1 (suplement diety)
- od 12. r.ż.:
- od 14. r.ż. – Femannose N[16]
- od 15. r.ż. – Furaginum US Pharmacia (lek OTC)[10]
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- Jak długo utrzymują się objawy?
- Czy występują dodatkowe objawy (gorączka, dreszcze, nudności, wymioty)?
- Czy pojawiły się upławy?
- Czy pacjent leczy się przewlekle?
- Gdzie zlokalizowany jest ból?
Postępowanie niefarmakologiczne
Poza leczeniem farmakologicznym i wspomagającym ZUM można zarekomendować pacjentowi:
- prawidłowe nawadnianie organizmu (ok. 1,5–2 l płynów dziennie)
- unikanie nadmiernej ilości kawy lub alkoholu, które mogą działać drażniąco
- niepowstrzymywanie się od opróżnienia pęcherza podczas parcia na mocz
- możliwie całkowite opróżnianie pęcherza moczowego
- dbanie o higienę intymną
- oddawanie moczu po stosunku płciowym
- unikanie stosowania dezodorantów intymnych oraz dopochwowych środków plemnikobójczych
- stosowanie ciepłych kąpieli lub kompresów z ciepłą wodą.
Profilaktyka
Profilaktyka ZUM oparta jest na zasadzie stopniowania: w pierwszej kolejności obejmuje eliminację czynników ryzyka, następnie metody wspierające odporność i funkcjonowanie układu moczowego bez bezpośredniego oddziaływania na drobnoustroje, a dopiero w dalszym etapie – interwencje skierowane przeciwko samym patogenom.[17]
Można wyróżnić 3 główne stopnie:[17]
- Unikanie czynników ryzyka:
- wypijanie większej ilości płynów w celu zwiększenia diurezy, częste mikcje (również przed snem i wyprzedzające), wypijanie szklanki wody przed stosunkiem i mikcja po nim
- właściwe podcieranie się (od przodu do tyłu), unikanie zaparć, noszenie przewiewnej bielizny, utrzymywanie higieny osobistej
- Działania niezwiązane z bezpośrednim wpływem na drobnoustroje np.:
- Profilaktyka immunoaktywnym liofilizowanym lizatem E. coli
- Zmiana stosowanej antykoncepcji i rezygnacja ze środków plemnikobójczych
- Bezpośrednie działanie przeciwdrobnoustrojowe:
- podawanie leków w systemie ciągłym wieczorem (zwykle przez 3–6 miesięcy, w razie potrzeby nawet przez lata), po stosunku lub w razie wystąpienia objawów
Istnieją pewne dowody na to, że przyjmowanie żurawiny może być skuteczne w profilaktyce zakażeń dróg moczowych.[18] Zawarte w owocach żurawiny wielkoowocowej proantocyjanidyny mają ograniczać przyleganie bakterii do nabłonka dróg moczowych, zmniejszając kolonizację bakterii, a obecne kwasy organiczne mają obniżać pH moczu, stwarzając środowisko mniej korzystne dla rozwoju bakterii.
Spośród preparatów z żurawiną wybieraj te, które są standaryzowane na zawartość proantocyjanidyn.
Możesz zalecić stosowanie preparatów z owoców żurawiny wielkoowocowej (Vaccinium macrocarpon), takich jak:
- soki i koncentraty (50 ml dziennie),
- suplementy diety, które zgodnie z etykietą zawierają żurawinę i dostępne są w formie kapsułek/tabletek doustnych (np. Żuravit, Uromaxin, Apo-URO, Urinal, Prouro) lub syropów dla dzieci powyżej 3. r.ż. (np. Żurascin Junior – 5 ml na dobę, Urinal Junior – 10 ml na dobę).
Wytyczne leczenia
- Hryniewicz W. i Holecki M. (2015). Rekomendacje diagnostyki, terapii i profilaktyki zakażeń układu moczowego u dorosłych. Narodowy Instytut Leków, Warszawa
- Juszczak K. i in. (2024). Wytyczne Towarzystw Naukowych (PTU, PTGiP, PTMR) dotyczące diagnostyki, terapii i postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach dolnych dróg moczowych. Przegląd Urologiczny
- Wasilewska A., Żurowska A., Jung A. i in., (2021). Zalecenia Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej (PTNFD) dotyczące postępowania z dzieckiem z zakażeniem układu moczowego. PTNFD 2021.
- Juszczak K. i in. (2024). Wytyczne Polskiego Towarzystwa Urologicznego, Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej dotyczące diagnostyki, terapii i postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach dolnych dróg moczowych. Lekarz POZ.
Polecana literatura
- Zeszyty Apteczne. Zakażenie układu moczowego
- Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV
- 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta
Piśmiennictwo
- Juszczak K. i in. (2024). Wytyczne Towarzystw Naukowych (PTU, PTGiP, PTMR) dotyczące diagnostyki, terapii i postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach dolnych dróg moczowych. Przegląd Urologiczny.⬏⬏⬏⬏
- Gajewski, P. (red). (2025). Interna Szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna⬏⬏
- National Institute for Health and Clinical Excellence. (2021). Urinary tract infection (lower) – women.⬏
- Hryniewicz W. i Holecki M. (2015). Rekomendacje diagnostyki, terapii i profilaktyki zakażeń układu moczowego u dorosłych. Narodowy Instytut Leków, Warszawa⬏
- Hryniewicz W. i Holecki M. (2015). Rekomendacje diagnostyki, terapii i profilaktyki zakażeń układu moczowego u dorosłych. Narodowy Instytut Leków, Warszawa.⬏⬏
- Hryniewicz W. i Holecki M. (2015). Rekomendacje diagnostyki, terapii i profilaktyki zakażeń układu moczowego u dorosłych. Narodowy Instytut Leków, Warszawa.⬏
- Gajewski, P. (red). (2025). Interna Szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna⬏
- Karo Pharma. (2019). ChPL X-Systo⬏⬏
- Zambon. (2014). ChPL Monural⬏⬏
- US Pharmacia. (2014). ChPL Furaginum US Pharmacia⬏⬏⬏
- Synoptis Pharma. (2017). ChPL Furagina APTEO MED⬏⬏
- Bionorica. (2025). ChPL Canephron⬏⬏
- Herbapol. (2014). ChPL Urosept⬏
- Bonimed. (1996). ChPL Bonimed⬏
- Polpharma. (2013). ChPL Urosan Fix⬏
- Klosterfrau Healthcare. (2019). Ulotka Femnnose N⬏
- Juszczak K. i in. (2024). Wytyczne Towarzystw Naukowych (PTU, PTGiP, PTMR) dotyczące diagnostyki, terapii i postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach dolnych dróg moczowych. Przegląd Urologiczny⬏⬏
- Jepson, R. G., Williams, G., & Craig, J. C. (2012). Cranberries for preventing urinary tract infections. The Cochrane database of systematic reviews, 10(10), CD001321. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001321.pub5 ⬏
….
Zaskakujące z perspektywy pierwszego stołu jest jak powszechny jest to problem szczególnie u kobiet. Mocno stresujący jest czas w okresie ciąży gdy może dość do nasilenia objawów, polecam również stosowanie probiotyków zarówno doustnych jak i w globulkach.