Atopowe zapalenie skóry (AZS, inaczej wyprysk atopowy) jest jedną z częstszych chorób zapalnych skóry. Ma charakter przewlekły lub przewlekle nawracający i przebiega z uporczywym świądem.
Objawy
Pacjent z AZS może zgłaszać takie objawy jak:
- suchość, szorstkość i zaczerwienienie skóry (patrz zdjęcie poniżej),
- uporczywy świąd, który szczególnie u dzieci może być na tyle intensywny, że będzie powodował problemy ze snem,
- zgrubienie, łuszczenie naskórka oraz pękanie skóry na zgięciach kończyn.
Lokalizacja zmian w AZS różni się w zależności od wieku pacjenta:
- u niemowląt i małych dzieci zmiany występują głównie na policzkach, plecach, brzuchu, podudziach i nadgarstkach,
- u dorosłych zajęte są przede wszystkim zgięcia stawowe, dłonie, twarz i szyja.
Objawy alarmowe
Skieruj pacjenta z AZS do lekarza, jeśli:
- występują u niego zmiany ropne lub żółtawe strupy, którym towarzyszy gorączka – może to wskazywać na zakażenie bakteryjne
- objawy są tak nasilone, że nie pozwalają spać w nocy i zakłócają funkcjonowanie w ciągu dnia, a stosowane leczenie nie przynosi rezultatu
Przyczyny
Przyczyny AZS nie są całkowicie wyjaśnione. Na wystąpienie choroby wpływ ma wiele czynników, w tym predyspozycje genetyczne, zaburzenia bariery skórnej, czynniki immunologiczne i narażenia środowiskowe. Wbrew nazwie nie jest to więc klasyczna choroba atopowa i może wystąpić u osób bez alergii.
Kryteria rozpoznania
Rozpoznanie atopowego zapalenia skóryopiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym i najczęściej wykorzystuje się kryteria Hanifina i Rajki. Do kryteriów głównych należą:
- świąd skóry
- typowa morfologia i lokalizacja zmian skórnych zależna od wieku
- przewlekły i nawrotowy przebieg choroby
- osobniczy lub rodzinny wywiad atopowy
Kryteria dodatkowe obejmują m.in. suchość skóry, wczesny początek choroby, podwyższone stężenie IgE, dodatnie testy skórne typu natychmiastowego, skłonność do zakażeń skóry, rumień twarzy oraz świąd po spoceniu. Rozpoznanie ustala się, gdy stwierdza się co najmniej trzy kryteria główne i trzy kryteria dodatkowe. Nie istnieje pojedyncze badanie laboratoryjne potwierdzające chorobę, dlatego diagnoza opiera się na całościowej ocenie klinicznej.[1]
Różnicowanie
Atopowe zapalenie skóry może być mylone z takimi schorzeniami jak:
- świerzb, jednak w przypadku świerzbu występują małe guzki przypominające krostki zlokalizowane pomiędzy palcami i w okolicach narządów płciowych
- kontaktowe zapalenie skóry,któreograniczone jest do wąskiego fragmentu ciała mającego kontakt z alergenem
- łojotokowe zapalenie skóry, w przebiegu którego zmiany zwykle są umiejscowione w obrębie głowy i łopatek, mocno odgraniczone i często pokryte żółtymi strupkami
- łuszczyca, w której zmiany najczęściej pojawiają się na łokciach, kolanach oraz owłosionej skórze głowy i ma ona przebieg stały
Epidemiologia
AZS może rozwinąć się w każdym wieku, jednak zdecydowanie częściej występuje u dzieci (u ok. 20% populacji) niż u dorosłych (u ok. 3% populacji).
Powikłania
Do najpoważniejszych powikłań atopowego zapalenia skóry należą rozległe infekcje skóry gronkowcem złocistym oraz wirusem opryszczki zwykłej.
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
Aktualnie nie ma leczenia przyczynowego AZS, ponieważ jego etiologia nie jest w pełni poznana i na wystąpienie choroby wpływ ma wiele czynników m.in. genetyczne, immunologiczne i środowiskowe.
Leki na receptę
Aktualnie nie ma leczenia przyczynowego AZS, ponieważ jego etiologia nie jest w pełni poznana i na wystąpienie choroby wpływ ma wiele czynników m.in. genetyczne, immunologiczne i środowiskowe.
Leczenie objawowe
Leki OTC
Pacjentowi z AZS poleć:
- emolienty dostępne w postaci kremów, płynów, olejków, emulsji i balsamów do ciała oraz emulsji do kąpieli, szamponów lub żeli pod prysznic (np. Emolium seria A-topic,Bioderma seria Atoderm, Oillan seria Baby i Med+,A-derma seria Exomega), które zmniejszają suchość i złuszczanie naskórka – według rekomendacji Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego (PTD) z 2019 roku ich codzienne stosowanie stanowi podstawę profilaktyki i leczenia AZS,[2]
- octanhydrokortyzonu w kremie w stężeniu 5% lub 10%, do stosowania 2 razy dziennie cienką warstwą na zmiany skórne, nie dłużej niż przez 14 dni, w przypadku, gdy skóra jest zaczerwieniona i podrażniona – miejscowo stosowane glikokortykosteroidy w AZS są skuteczne i rekomendowane przez PTD[2]
- emolienty zawierającepolidokanol (np. Emolium seria Intensive, krem BepanthenSensiderm, A–dermaDermalibour+, AveneXeraCalmA.D, Mediderm),jeśli występuje nasilony świąd – wyniki badania klinicznego z podwójną ślepą próbą z 2014 roku potwierdziły skuteczność przeciwświądową polidokanolu[3]
Pacjent z AZS powinien stosować emolienty kilkukrotnie w ciągu dnia oraz bezpośrednio po każdej kąpieli. W przypadku ciężkiego przebiegu choroby może być wskazane nakładanie preparatów nawet co 2–4 godz. Wyjaśnij pacjentowi, żeby emolient rozprowadzał na skórze delikatnie, wklepując go, a nie wcierając.
Leki na receptę
W leczeniu AZS na receptę dostępne są leki zawierające:
- glikokortykosteroidy do stosowania miejscowego (mGKS), mocniejsze od hydrokortyzonu, w kremie lub maści (w przypadku suchości skóryi zmian łuszczących), np.:
- metyloprednizolon (Advantan),
- dezonid (Locatop),
- betametazon (Beloderm, Diprolene),
- flutykazon (Cutivate),
- mometazon (Edelan, Elocom, Elosone),
- klobetazol (Clobederm, Dermovate, Novate),
- inhibitory kalcyneuryny, czyli:
- pimekrolimus 1% w kremie (Elidel) stosowany w łagodnym wyprysku,
- takrolimus 0,03% i 0,1% w maści (Protopic) stosowany w umiarkowanym lub ciężkim wyprysku.
Czynniki ryzyka
Czynniki ryzyka atopowego zapalenia skóry (AZS):[4]
- obciążenie genetyczne (AZS, astma, alergiczny nieżyt nosa w rodzinie),
- mutacje genów bariery naskórkowej (np. filagryny),
- zaburzenia bariery skórnej
- ekspozycja na alergeny i substancje drażniące
- infekcje skóry (zwłaszcza Staphylococcus aureus)
- czynniki środowiskowe (zanieczyszczenie powietrza)
- stres psychiczny.
Preparaty wspomagające
Jako uzupełnienie terapii możesz polecić pacjentowi z AZS:
- na zmiany sączące: płyny A-derma Cetylium lub Avene Cicalfate zawierające tlenek cynku, który działa ściągająco, osuszająco i łagodząco[5]
- przy nadmiernym łuszczeniu skóry: kąpiele z dodatkiem Soli Bocheńskiej lub Soli z Morza Martwego – badanie kliniczne z grupą kontrolną z 2005 roku wykazało, że takie postępowanie może poprawiać nawilżenie skóry i wzmacniać jej barierę ochronną[6]
- stosowanie probiotyków: w podwójnie zaślepionym badaniu z randomizacją wykazano, że zastosowanie połączenia szczepów Lactobacillus rhamnosus ŁOCK 0908, Lactobacillus rhamnosus ŁOCK 0900 i Lactobacillus casei ŁOCK 0919 (zawartych w preparacie Latopic, dostępnym jako żywność specjalnego przeznaczenia medycznego do postępowania dietetycznego w alergii pokarmowej i atopowym zapaleniu skóry) przynosi korzyści i obserwuje się zmniejszenie nasilenia objawów AZS. Badanie było prowadzone na grupie dzieci poniżej 2. r.ż., a probiotyk podawano przez okres 3 miesięcy[7]
Leki w ciąży
W czasie ciąży możesz polecić:
- Emolienty (Emolium seria A-topic, Bioderma seria Atoderm, Oillan seria Baby i Med+)[8]
- Hydrokortyzon (Hydrocortisonum Aflofarm, Maxicortan)[9]
- Emolienty zawierające polidokanol (krem BepanthenSensiderm)[10]
Leki w czasie karmienia piersią
W czasie laktacji możesz polecić:
- Emolienty (Emolium seria A-topic, Bioderma seria Atoderm, Oillan seria Baby i Med+)[8]
- Hydrokortyzon (Hydrocortisonum Aflofarm, Maxicortan)[9]
- Emolienty zawierające polidokanol (krem BepanthenSensiderm)[10]
Preparaty dla dzieci
Dla dzieci można zarekomendować takie leki jak:
- Od 0. mż.: emolienty (Oillan seria Baby i Med+)[11]
- Od 1. mż.: emolienty zawierające polidokanol (krem BepanthenSensiderm)[10]
- Od 10. rż.: hydrokortyzon (Hydrocortisonum Jelfa)[12]
- Od 12. rż.: hydrokortyzon (Maxicortan)[13]
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- W jakim miejscu zlokalizowane są zmiany?
- Czy zmianom skórnym towarzyszy świąd?
- Czy u pacjenta pojawiła się gorączka?
- Czy u kogoś w rodzinie stwierdzono AZS, astmę, egzemę?
Przekaż pacjentowi, żeby preparaty miejscowe nakładał tylko na zmienioną chorobowo skórę, cienką warstwą, a po aplikacji preparatu dokładnie mył ręce. Bez kontroli lekarza mGKS nie powinny być stosowane dłużej niż 14 dni.
W czasie terapii inhibitorami kalcyneuryny poleć pacjentowi stosowanie preparatów z filtrami UVA/UVB oraz unikanie wychodzenia z domu w godzinach 12:00–15:00, gdy jest największe nasłonecznienie.
Postępowanie niefarmakologiczne
W zakresie pielęgnacji skóry atopowej możesz doradzić pacjentowi, aby:[14]
- unikał długich, gorących kąpieli (optymalnie kilkanaście minut w temperaturze 27–30°C),
- nie stosował szarego mydła (gdyż może dodatkowo wysuszać skórę) oraz kosmetyków zawierających w składzie SLS, czyli laurylosiarczan sodu (ponieważ mogą one podrażniać skórę),
- osuszał ciało miękkim, bawełnianym ręcznikiem (bez pocierania skóry),
- emolient nakładał jak najszybciej (do 5 minut) po zakończonej kąpieli.
Profilaktyka
W celu podtrzymania remisji AZS zaleć pacjentowi, aby:[14]
- nosił na co dzień przewiewną odzież, unikał wełnianych ubrań,
- stosował w domu nawilżacz powietrza,
- podczas sprzątania korzystał z rękawic ochronnych i używał łagodnych detergentów,
- unikał przebywania w zadymionych pomieszczeniach.
Wytyczne leczenia
Robinson, L., & Strowd, L. C. (2024). American Academy of Dermatology Guidelines for Managing Atopic Dermatitis. Advances in experimental medicine and biology, 1447, 217–225. https://doi.org/10.1007/978-3-031-54513-9_18
Wollenberg, A., Kinberger, M., Arents, B., Aszodi, N., Avila Valle, G., Barbarot, S., Bieber, T., Brough, H. A., Calzavara Pinton, P., Christen-Zäch, S., Deleuran, M., Dittmann, M., Dressler, C., Fink-Wagner, A. H., Fosse, N., Gáspár, K., Gerbens, L., Gieler, U., Girolomoni, G., Gregoriou, S., … Flohr, C. (2022). European guideline (EuroGuiDerm) on atopic eczema: part I – systemic therapy. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology : JEADV, 36(9), 1409–1431. https://doi.org/10.1111/jdv.18345
Nowicki, R., Trzeciak, M., Wilkowska, A., Sokołowska-Wojdyło, M., Ługowska-Umer, H., Barańska-Rybak, W., … & Petranyuk, A. (2016). Atopowe zapalenie skóry–aktualne wytyczne terapeutyczne. Stanowisko ekspertów Sekcji Dermatologicznej Polskiego Towarzystwa Alergologicznego i Sekcji Alergologicznej Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego. Alergologia Polska-Polish Journal of Allergology, 3(1), 18-28.
Wideo
Mometazon – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm
Hydrokortyzon – co przekazać pacjentowi? – Portal opieka.farm
Polecana literatura
Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
- Alergia z perspektywy farmaceuty
- Dermatologia w praktyce farmaceuty. Opieka farmaceutyczna, zasady rozpoznania i leczenia, przegląd leków i kosmetyków
- Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV
- 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta
Piśmiennictwo
- Hanifin, J. M., & Rajka, G. (1980). Diagnostic features of atopic dermatitis.⬏
- Nowicki, R. J., Trzeciak, M., Kaczmarski, M., Wilkowska, A., Czarnecka-Operacz, M., Kowalewski, C. et al. (2019). Atopic dermatitis. Interdisciplinary diagnostic and therapeutic recommendations of the Polish Dermatological Society, Polish Society of Allergology, Polish Pediatric Society and Polish Society of Family Medicine. Part I. Prophylaxis, topical treatment and phototherapy. Dermatology Review/Przegląd Dermatologiczny, 106(4), 354-374. https://doi.org/10.5114/dr.2019.88253⬏⬏
- Hawro, T., Fluhr, J. W., Mengeaud, V., Redoulès, D., Church, M. K., Maurer, M., & Metz, M. (2014). Polidocanol inhibits cowhage – but not histamine-induced itch in humans. Experimental dermatology, 23(12), 922–923. https://doi.org/10.1111/exd.12555⬏
- Chiesa Fuxench Z. C. (2017). Atopic Dermatitis: Disease Background and Risk Factors. Advances in experimental medicine and biology, 1027, 11–19. https://doi.org/10.1007/978-3-319-64804-0_2⬏
- Gupta, M., Mahajan, V. K., Mehta, K. S., & Chauhan, P. S. (2014). Zinc therapy in dermatology: a review. Dermatology research and practice, 2014, 709152. https://doi.org/10.1155/2014/709152⬏
- Proksch, E., Nissen, H. P., Bremgartner, M., & Urquhart, C. (2005). Bathing in a magnesium-rich Dead Sea salt solution improves skin barrier function, enhances skin hydration, and reduces inflammation in atopic dry skin. International journal of dermatology, 44(2), 151–157. https://doi.org/10.1111/j.1365-4632.2005.02079.x⬏
- Cukrowska, B., Ceregra, A., Maciorkowska, E., Surowska, B., Zegadło-Mylik, M. A., Konopka, E., Trojanowska, I., Zakrzewska, M., Bierła, J. B., Zakrzewski, M., Kanarek, E., & Motyl, I. (2021). The Effectiveness of Probiotic Lactobacillus rhamnosus and Lactobacillus casei Strains in Children with Atopic Dermatitis and Cow’s Milk Protein Allergy: A Multicenter, Randomized, Double Blind, Placebo Controlled Study. Nutrients, 13(4), 1169. https://doi.org/10.3390/nu13041169⬏
- Perrigo Poland Sp. z o.o. Strona producenta Emolium seria A-topic.⬏⬏
- Aflofarm. (2002). ChPL Hydrocortisonum Aflofarm.⬏⬏
- Bayer Sp. z o.o. (2025). Ulotka BepanthenSensiderm.⬏⬏⬏
- Strona producenta Oillan – emolienty do skóry wrażliwej, suchej, atopowej⬏
- PharmaSwiss Česká republika s.r.o.. (2014). ChPL Hydrocortisonum Jelfa.⬏
- Aflofarm. (2022). ChPL Maxicortan.⬏
- Howe, W. (2022). Treatment of atopic dermatitis (eczema). UpToDate. Aktualizacja: 18.02.2022⬏⬏
