Jak często zdarza się alergia na Compositae/Asteraceae (złożone)?

Rodzina astrowatych (Asteraceae), dawniej złożone, jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych na świecie. Wśród przedstawicieli tej rodziny znajdują się zarówno gatunki ozdobne, gatunki jadalne jak i gatunki wykorzystywane w lecznictwie. Na aptecznych półkach znajdziemy wiele preparatów zarówno do użytku zewnętrznego (maść Arcalen, Artemisol) jak i wewnętrznego (Urosept, Esberitox N), które w swoim składzie zawierają wyciągi z roślin z rodziny Asteraceae. Zarówno w ulotce jak i w karcie charakterystyki produktu leczniczego większości z tych preparatów, jako przeciwwskazanie do zastosowania wymienia się alergię na rośliny z rodziny Asteraceae. Ostrzega się również o ryzyku wystąpienia nadwrażliwości po zastosowaniu tych preparatów. Jak często występuje alergia na rośliny z rodziny Asteraceae? Czy wydając w aptece preparat, zawierający w swoim składzie wyciąg z rośliny z rodziny Asteraceae, farmaceuta powinien rutynowo ostrzegać pacjenta przed ryzykiem wystąpienia alergii lub o nią pytać? Alergia na rośliny z rodziny Asteraceae występuje rzadko. Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, w odpowiedzi na kontakt z przedstawicielem tej rodziny, dotyka od 0,7 do 1,4% ludzi w populacji ogólnej, a wśród osób narażonych zawodowo na kontakt z alergenem odsetek ten stanowi 4,5%.¹ Nie jest więc zasadne rutynowe ostrzeganie pacjenta przed alergią na rośliny z rodziny Asteraceae.

Co odpowiada za alergię na astrowate?

Rośliny z rodziny Asteraceae mogą stanowić źródło alergenów zarówno wziewnych, pokarmowych jak i kontaktowych. Substancjami aktywnymi, występującymi w rodzinie Asteraceae i odpowiedzialnymi jednocześnie za ich potencjał alergizujący w przypadku alergicznego kontaktowego zapalenia skóry, są głównie laktony seskwiterpenowe. W praktyce aptecznej głównymi przedstawicielami tej rodziny są rośliny wymienone w tabeli (Tabela 1). Tabela 1 Przykłady wybranych preparatów aptecznych zawierających wyciągi z roślin z rodziny Asteraceae.

Gatunek	Nazwa łacińska	Przykłady preparatów aptecznych
mniszek lekarski	Taraxacum officinale L.	Imupret N, Cholesol, Gastrobonisol
arnika górska	Arnica montana L.	Maść arnikowa ELISSA, Dentosept, Arcalen
nagietek lekarski	Calendula officinalis L.	Maść nagietkowa ELISSA, Vagical globulki
krwawnik pospolity	Achillea millefolium L.	Gastrobonisol, Hemorol, Imupret N
rumianek	Matricaria chamomilla L.	Urosept, Cholesol, Hemorol, Imupret N
jeżówka purpurowa	Echinacea purpurea (L.) Moench.	Echinerba, Esberitox N
wrotycz/ złocień maruna	Tanacetum parthenium L.	Złocień Maruna Feverfew (suplement diety)
wrotycz pospolity	Tanaceum vulgare L.	Artemisol

Jak objawia się nadwrażliwość na astrowate?

Kontakt z alergenami z rodziny Asteraceae może wywołać reakcje nadwrażliwości w postaci:²

• alergicznego nieżytu nosa i zapalenia spojówek (na skutek kontaktu z alergenem pyłkowym),
• astmy (na skutek kontaktu z alergenem pyłkowym),
• alergicznego kontaktowego zapalenia skóry, w tym ogólnoustrojowego kontaktowego zapalenia skóry (na skutek kontaktu z laktonem seskwiterpenowym).

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry jest przykładem reakcji nadwrażliwości typu IV (komórkowego) na alergen zewnętrzny. Alergia rozwija się dwuetapowo, w pierwszym etapie alergen jest rozpoznawany i zapamiętywany przez komórki pamięci (limfocyty T pamięci), a w kolejnym etapie rozwija się stan zapalny w odpowiedzi na ponowny kontakt z alergenem u osoby uczulonej. Wyróżniamy:³

• alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, objawiające się: rumieniem i obrzękiem w fazie ostrej oraz liszejowaceniem, pękaniem lub zmianą pigmentacji skóry w fazie przewlekłej. Objawy obejmują miejsce kontaktu lub mogą przenosić się w dalsze miejsca na ciele.
• alergiczne systemowe (ogólnoustrojowe) kontaktowe zapalenie skóry, związane z aktywacją odpowiedzi immunologicznej humoralnej i komórkowej po spożyciu, zainhalowaniu, podaniu dożylnym lub dopęcherzowym alergenu. Po kontakcie z alergenem występują miejscowe objawy alergiczne, ale u niektórych pacjentów, systematycznie narażonych na kontakt z alergenem, mogą wystąpić również objawy ogólne, takie jak: gorączka, ból w klatce piersiowej, ból i pokrzywka.

Jak często występuje uczulenie na astrowate?

Dane na temat częstości występowania alergii na rośliny z rodziny Asteraceae są ograniczone. Szacuje się, że w Europie alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, wywołane kontaktem z przedstawicielem rodziny Asteraceae, dotyka od 0,7 do 1,4% ludzi w populacji ogólnej, a wśród osób narażonych zawodowo na kontakt z alergenem odsetek ten stanowi 4,5%.¹ W 2001 r. opublikowano wyniki badania prospektywnego, w którym oceniono wystąpienie reakcji alergicznej po zastosowaniu testu płatkowego wysyconego: 0,5-procentowym ekstraktem z arniki górskiej (Arnica montana L.), 10-procentowym ekstraktem z nagietka lekarskiego (Calendula officinalis L.) oraz ekstraktem z pięciu wybranych przedstawicieli z rodziny Asteraceae (Comp mix). Wśród 443 osób z grupy badanej,którą stanowili pacjenci  z podejrzeniem nadwrażliwości, 5 osób (1,13%) rozwinęło objawy skórne po kontakcie z arniką, 9 osób (2,03%) po kontakcie z nagietkiem, a 18 osób (4.06%) zareagowało na mieszaninę różnych Asteraceae, z czego tylko troje z grupy wrażliwych na arnikę i czworo z grupy wrażliwej na nagietek powtórzyło się w próbie z Comp mix.⁴ Podobne wyniki uzyskano w badaniu sześcioletnim, podczas którego grupę 3851 pacjentów poddano próbie kontaktowej testem płatkowym, wysyconym ekstraktem z pięciu wybranych przedstawicieli z rodziny Asteraceae: arniką górską, rumiankiem pospolitym, krwawnikiem pospolitym, wrotyczem pospolitym i złocieniem maruna. W próbie tej 118 pacjentów (3,1%) rozwinęło reakcję alergiczną (kontaktowe zapalenie skóry twarzy, palców, rąk i przedramion), z czego największy odsetek stanowili pacjenci wrażliwi na złocień maruna (70,1%). Wśród pozostałych gatunków na wrotycz zareagowało 60,8% pacjentów, na rumianek 56,5% pacjentów, na arnikę 51,8% pacjentów i na krwawnik pospolity 51,8% pacjentów.⁵