Babka jajowata

Roślinny lek przeczyszczający zwiększający objętość stolca (środek pęczniejący), zawierający łupiny nasienne babki jajowatej (Plantago ovata, P. ispaghula), bogate w błonnik pokarmowy i śluzowe polisacharydy. Dostępny bez recepty, w preparatach jednoskładnikowych, w postaci granulatu do sporządzania zawiesiny doustnej. Stosowany w nawykowych zaparciach oraz tam, gdzie pożądany jest miękki stolec, a także jako źródło dodatkowej porcji błonnika pokarmowego.

Działanie babki jajowatej

Babka jajowata jest środkiem przeczyszczającym o działaniu mechanicznym, a nie drażniącym jelita. Łupiny nasienne chłoną wodę i pęcznieją, zwiększając objętość treści jelitowej, co pobudza perystaltykę i ułatwia wypróżnienie. Działa łagodnie, dlatego bywa stosowana także wtedy, gdy pożądane jest oddawanie miękkiego stolca, na przykład przy chorobie hemoroidalnej lub po zabiegach w okolicy odbytu.

Efekt przeczyszczający pojawia się zwykle po 12 do 24 godzin od zastosowania, a warunkiem działania jest przyjęcie leku z odpowiednio dużą ilością płynu.

Farmakologia

Łupiny nasienne babki jajowatej są szczególnie bogate w błonnik pokarmowy oraz polisacharydy śluzowe, których zawartość jest znacznie większa niż u innych gatunków z rodzaju Plantago. Chłoną wodę w ilości odpowiadającej 40-krotności ich masy i zawierają powyżej 85% polisacharydów rozpuszczalnych w wodzie, które tylko częściowo ulegają rozkładowi, co skutkuje zatrzymaniem wody w stolcu. Przyjęte z odpowiednią ilością płynu (minimum 150 ml na saszetkę) zwiększają objętość zawartości jelita grubego, przez co pobudzają mechanoreceptory i wywołują odruch defekacyjny, a formujący się śluz ułatwia przesuwanie mas kałowych. W łagodnie do umiarkowanie podwyższonym stężeniu cholesterolu opisywano około 7% obniżenie stężenia frakcji LDL, przy braku badań nad wpływem na układ sercowo-naczyniowy i śmiertelność¹.

Farmakokinetyka

Łupiny nasienne babki jajowatej chłoną wodę i zwiększają swoją objętość, tworząc śluz, ponieważ ich składniki ulegają jedynie częściowemu rozpuszczeniu. Głównymi polisacharydami substancji czynnej są arabinoksylany, których jednostki cukrowe połączone są wiązaniami β nierozkładanymi przez ludzkie enzymy trawienne, dlatego mniej niż 10% śluzu ulega hydrolizie w żołądku do wolnej arabinozy, wchłanianej następnie w jelicie w około 85–93%. Polisacharydy z łupiny nasiennej docierają do jelita grubego w postaci silnie spolimeryzowanej i są tam rozkładane przez florę bakteryjną w ograniczonym zakresie do dwutlenku węgla, wodoru, metanu i kwasów tłuszczowych o krótkich łańcuchach, co zwiększa stężenie tych kwasów w kale i ich wydalanie¹.

Wskazania leków z babką jajowatą

Preparaty bez recepty z babką jajowatą, w postaci granulatu do sporządzania zawiesiny doustnej, są roślinnym środkiem stosowanym w leczeniu nawykowych zaparć stolca oraz w stanach, w których pożądane jest ułatwione opróżnienie jelit z miękkim stolcem, na przykład przy bolesnych wypróżnieniach po operacjach odbytu lub odbytnicy, przy szczelinach odbytu i chorobie hemoroidalnej¹.

Babkę jajowatą stosuje się także u pacjentów, u których pożądane jest przyjmowanie zwiększonej dziennej porcji błonnika pokarmowego, na przykład wspomagająco przy zaparciach będących objawem dominującym w zespole jelita drażliwego lub jako środek wspomagający dietę u pacjentów z hipercholesterolemią. Lek przeznaczony jest dla dorosłych oraz młodzieży w wieku powyżej 12 lat¹.

Dawkowanie babki jajowatej

Grupa	Dawka jednorazowa (z dużą ilością płynu, co najmniej 150 ml)	Maksymalnie na dobę
Młodzież powyżej 12 lat, dorośli i osoby w podeszłym wieku – nawykowe zaparcia i miękki stolec	1 saszetka (5 g) 2–3 razy na dobę	3 saszetki
Młodzież powyżej 12 lat, dorośli i osoby w podeszłym wieku – zwiększona porcja błonnika (zespół jelita drażliwego, hipercholesterolemia)	1 saszetka (5 g) 2–6 razy na dobę	6 saszetek
Dzieci poniżej 12 lat	nie stosować	–

Zawartość saszetki miesza się z dużą ilością wody, mleka, soku owocowego lub innego podobnego płynu (co najmniej 150 ml, przy czym 1 g granulatu należy popić co najmniej 30 ml płynu), a powstałą zawiesinę wypija bezpośrednio po przygotowaniu i dodatkowo uzupełnia płyny. Leku nie należy przyjmować w pozycji leżącej ani na krótko przed snem¹.

Babkę jajowatą stosuje się w ciągu dnia, przynajmniej od 30 do 60 minut przed lub po przyjęciu innych leków. Przy stosowaniu wspomagającym dietę u pacjentów z hipercholesterolemią wskazane jest przyjmowanie leku podczas posiłków¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania babki jajowatej

Zwężenie i niedrożność przewodu pokarmowego

Babka jajowata jest przeciwwskazana przy zwężeniu przewodu pokarmowego, w tym chorobach przełyku i części wpustowej żołądka, niedrożności jelit (ileus) lub ryzyku jej wystąpienia, porażeniu jelit oraz rozszerzeniu okrężnicy (megacolon)¹.

Trudności w połykaniu

Babka jajowata jest przeciwwskazana u pacjentów z trudnościami w przełykaniu oraz innymi zaburzeniami w obrębie gardła i krtani, ze względu na ryzyko zadławienia pęczniejącym granulatem¹.

Nagła zmiana rytmu wypróżnień

Babka jajowata jest przeciwwskazana przy nagłej zmianie zwyczajów i częstości wypróżniania się, trwającej ponad dwa tygodnie¹.

Niezdiagnozowane krwawienie z odbytu

Babka jajowata jest przeciwwskazana u pacjentów z niezdiagnozowanym krwawieniem z odbytu¹.

Brak reakcji na środki przeczyszczające

Babka jajowata jest przeciwwskazana u pacjentów, u których nie następuje wypróżnienie po przyjęciu środków przeczyszczających¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu babki jajowatej

Przyjmowanie z odpowiednią ilością płynu

Babkę jajowatą należy przyjmować z dużą ilością płynu, co najmniej 150 ml (szklanka wody, soku owocowego lub innego podobnego płynu) na jedną saszetkę. Połykanie granulek bez popijania może prowadzić do trudności w połykaniu i udławienia, a przyjęcie leku z niedostateczną ilością płynu grozi pod wpływem pęcznienia niedrożnością gardła i przełyku, a w konsekwencji zadławieniem lub niedrożnością jelit, których objawami mogą być ból w klatce piersiowej, wymioty oraz trudności w połykaniu lub oddychaniu¹.

Objawy sugerujące niedrożność jelit

Babki jajowatej nie powinni stosować pacjenci z zaklinowaniem stolca, bólami w jamie brzusznej, nudnościami lub wymiotami, ponieważ objawy te mogą świadczyć o potencjalnej lub aktualnej niedrożności jelit. Stosowanie leku należy przerwać i skonsultować się z lekarzem, jeśli wystąpi ból w jamie brzusznej lub nieregularne wypróżnienia¹.

Pacjenci w podeszłym wieku i w złym stanie ogólnym

Pacjenci w złym stanie ogólnym oraz w podeszłym wieku wymagają nadzoru lekarza podczas przyjmowania babki jajowatej¹.

Zawartość sacharozy

Preparat zawiera sacharozę, dlatego nie powinni go przyjmować pacjenci z rzadkimi dziedzicznymi zaburzeniami związanymi z nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy¹.

Wysoka zawartość sodu

Preparat uznaje się za produkt o wysokiej zawartości sodu – pojedyncza saszetka dostarcza 90 mg sodu (4,5% zalecanej przez WHO maksymalnej dobowej dawki), a dawka maksymalna 6 saszetek pokrywa 27% tej wartości, co należy uwzględnić zwłaszcza u pacjentów kontrolujących zawartość sodu w diecie¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Babka jajowata nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn¹.

Interakcje babki jajowatej

Inne leki doustne + babka jajowata

Babka jajowata może opóźniać wchłanianie jelitowe jednocześnie przyjmowanych innych leków, takich jak związki mineralne, witaminy (witamina B12), glikozydy nasercowe, pochodne kumaryny, karbamazepina oraz związki litu. Z tego względu należy zachować odstęp od 30 do 60 minut pomiędzy przyjęciem babki jajowatej a przyjęciem innych produktów leczniczych¹.

Leki hamujące perystaltykę jelit + babka jajowata

Jednoczesne stosowanie babki jajowatej z lekami hamującymi ruchy jelit, na przykład opioidami lub loperamidem, wymaga nadzoru medycznego, aby ograniczyć ryzyko niedrożności jelit (ileus)¹.

Leki przeciwcukrzycowe + babka jajowata

U pacjentów z cukrzycą stosujących jednocześnie babkę jajowatą może być konieczne dostosowanie dawkowania leków przeciwcukrzycowych¹.

Hormony tarczycy + babka jajowata

U pacjentów przyjmujących babkę jajowatą i leczonych jednocześnie hormonami tarczycy wymagany jest nadzór lekarza, ponieważ może być konieczne skorygowanie dawki hormonów¹.

Działania niepożądane babki jajowatej

Wzdęcia i uczucie pełności

Podczas stosowania babki jajowatej mogą pojawić się wzdęcia oraz uczucie pełności, które zwykle ustępują w przebiegu dalszego leczenia¹.

⚠ Niedrożność jelit, przełyku i zaklinowanie stolca

Wzdęcia brzucha oraz niedrożność jelit, a także ryzyko zaklinowania stolca lub niedrożności przełyku, mają nieznaną częstość () i mogą wystąpić zwłaszcza wtedy, gdy babka jajowata przyjmowana jest z niewystarczającą ilością płynów¹.

⚠ Reakcje nadwrażliwości

Łupiny nasienne babki jajowatej zawierają alergeny, które przy podaniu doustnym lub kontakcie ze skórą mogą wywołać reakcje nadwrażliwości o nieznanej częstości (), obejmujące zapalenie błony śluzowej nosa, zapalenie spojówek, skurcz oskrzeli, a w niektórych przypadkach wstrząs anafilaktyczny. Zgłaszano również reakcje skórne, takie jak wysypka i świąd¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a babka jajowata

Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego dostępna jest ograniczona liczba danych (mniej niż 300 przypadków) dotyczących stosowania babki jajowatej u kobiet w ciąży, a wyniki badań na zwierzętach są niewystarczające w odniesieniu do toksyczności reprodukcyjnej. Jeśli to konieczne lub gdy zmiana sposobu odżywiania jest niewystarczająca, w ciąży można rozważyć stosowanie babki jajowatej, przy czym leki ułatwiające formowanie masy stolca stosuje się w pierwszej kolejności, a dopiero przy ich nieskuteczności sięga się po inne leki przeczyszczające¹.

Karmienie piersią a babka jajowata

Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego jeśli to konieczne lub gdy zmiana sposobu odżywiania jest niewystarczająca, w okresie karmienia piersią można rozważyć stosowanie babki jajowatej, stosując w pierwszej kolejności leki ułatwiające formowanie masy stolca, a przy ich nieskuteczności inne leki przeczyszczające¹.

Produkty handlowe z babką jajowatą

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Mucofalk O	granulat do sporządzania zawiesiny doustnej	OTC