Liść senesu

Roślinny lek przeczyszczający o działaniu kontaktowym (drażniącym), stosowany doraźnie w sporadycznych zaparciach. Surowcem są wysuszone listki senesu (Sennae foliolum) pozyskiwane z gatunków Cassia senna L. (Cassia acutifolia Delile), znanego jako senes aleksandryjski lub chartumski, oraz Cassia angustifolia Vahl, znanego jako senes Tinnevelly. Substancją czynną są glikozydy hydroksyantracenowe (sennozydy), a dawkę standaryzuje się w przeliczeniu na sennozyd B. Dostępny wyłącznie bez recepty, w preparatach jednoskładnikowych w postaci ziół do zaparzania w saszetkach, z których sporządza się napar.

Działanie liścia senesu

Liść senesu to kontaktowy (drażniący) środek przeczyszczający pochodzenia roślinnego. Same sennozydy zawarte w listkach są nieaktywne i nie wchłaniają się w górnym odcinku przewodu pokarmowego, dlatego działanie pojawia się dopiero po ich dotarciu do jelita grubego, gdzie bakterie przekształcają je w aktywny metabolit. Tłumaczy to opóźnione działanie leku i przyjmowanie go wieczorem, aby wypróżnienie nastąpiło rano.

Wypróżnienie następuje zwykle po 8–12 godzinach od przyjęcia, co wynika z czasu potrzebnego na dotarcie surowca do jelita grubego i przekształcenie go w formy aktywne.

Farmakologia

Pochodne 1,8-dihydroksyantracenu wykazują działanie przeczyszczające. β-O-glikozydy (sennozydy) nie są wchłaniane w górnej części jelita, lecz są przekształcane przez bakterie jelita grubego w aktywny metabolit (antron reiny)¹. Wyróżnia się dwa mechanizmy działania. Pierwszy to wpływ na perystaltykę jelita grubego przez stymulację skurczów propulsywnych i zahamowanie skurczów miejscowych, co przyspiesza pasaż jelitowy i ogranicza wchłanianie wody. Drugi to wpływ na procesy wydzielnicze – hamowanie wchłaniania wody i elektrolitów (jonów Na⁺, Cl⁻) przez komórki nabłonka okrężnicy oraz pobudzenie wydzielania śluzu, chlorków i wody do światła jelita grubego, co zwiększa objętość i uwodnienie treści jelitowej^2,3.

Farmakokinetyka

β-O-glikozydy (sennozydy) nie są wchłaniane w górnej części jelita ani rozkładane przez ludzkie enzymy trawienne, a metabolizm do postaci czynnej zachodzi dopiero w jelicie grubym, gdzie bakterie przekształcają je w antron reiny. Aglikony wchłaniają się w górnej części jelita, a badania na zwierzętach ze znakowanym antronem reiny wykazały wchłanianie poniżej 10%⁴.

W kontakcie z tlenem antron reiny jest utleniany do reiny i sennidyn, wykrywanych we krwi głównie w postaci glukuronidów i siarczanów. Po doustnym podaniu sennozydów wydalanie przebiega głównie z kałem, z którym usuwane jest około 90% dawki w postaci polimerów (polichinonów), a 3–6% metabolitów jest wydalane z moczem, część zaś z żółcią. W badaniu na ludziach otrzymujących doustnie strąki senesu (20 mg sennozydów) przez 7 dni maksymalne stężenie reiny we krwi wynosiło 100 ng/ml i nie obserwowano jej kumulacji¹. Aktywne metabolity, w tym reina, przenikają w niewielkich ilościach do mleka matki, a badania na zwierzętach wykazały niewielki przezłożyskowy pasaż reiny².

Wskazania leków z liściem senesu

Wszystkie preparaty liścia senesu dostępne są bez recepty i mają wspólne, doraźne wskazanie. Zioła do zaparzania w saszetkach przeznaczone są do krótkotrwałego stosowania w zaparciach występujących sporadycznie, jako środek przeczyszczający^2,1.

Stosowanie ograniczone jest do dorosłych, osób w podeszłym wieku i młodzieży powyżej 12 lat⁴. Napar z listków senesu należy zastosować dopiero wtedy, gdy zmiana diety, a następnie łagodniejsze środki przeczyszczające (np. pęczniejące, zmiękczające stolec) nie przyniosły oczekiwanego efektu³.

Dawkowanie liścia senesu

Grupa	Dawka jednorazowa (napar z 1 saszetki, wieczorem)	Maksymalnie na dobę
Dorośli, osoby w podeszłym wieku, młodzież powyżej 12 lat	napar z 1 saszetki (25–30 mg glikozydów hydroksyantracenowych, ok. 200 ml)	30 mg glikozydów (1 saszetka)
Dzieci poniżej 12 lat	nie stosować	–

Maksymalna dawka dobowa glikozydów hydroksyantracenowych wynosi 30 mg, co odpowiada naparowi z jednej saszetki. Właściwą dawką indywidualną jest najmniejsza dawka niezbędna do uzyskania miękkiego stolca¹.

Jedną saszetkę zalewa się szklanką (około 200 ml) wrzącej wody i naparza pod przykryciem przez około 10 minut. Napar pije się raz dziennie, wieczorem przed snem, zawsze świeżo przygotowany, a efekt przeczyszczający pojawia się po około 8–12 godzinach^2,3. Zwykle wystarcza stosowanie nie częściej niż 2–3 razy w tygodniu⁴.

Czas stosowania jest ograniczony. Charakterystyki Senes fix i Figura 1 zalecają nie stosować produktu dłużej niż 1 tydzień^1,3, natomiast charakterystyki Liść Senesu i Xenna dopuszczają stosowanie do 1–2 tygodni, po czym wymagany jest nadzór lekarza^2,4.

Istotne przeciwwskazania do stosowania liścia senesu

Niedrożność, zwężenie i atonia jelit

Liść senesu jest przeciwwskazany w niedrożności i zwężeniu jelit oraz w atonii jelit^1,4.

Zapalenie wyrostka robaczkowego i ostre stany zapalne jamy brzusznej

Liść senesu jest przeciwwskazany w zapaleniu wyrostka robaczkowego oraz w ostrych stanach zapalnych w obrębie jamy brzusznej^3,4.

Choroby zapalne jelit

Liść senesu jest przeciwwskazany w chorobach zapalnych okrężnicy, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie okrężnicy^1,3.

Bóle brzucha o nieznanej przyczynie

Liść senesu jest przeciwwskazany przy bólach brzucha o nieznanym pochodzeniu^2,4.

Odwodnienie i utrata elektrolitów

Liść senesu jest przeciwwskazany w stanach odwodnienia przebiegających z utratą wody i elektrolitów, głównie z hipokaliemią^2,1.

Niewydolność nerek i krwawienia miesiączkowe

Charakterystyka Liść Senesu wymienia dodatkowo jako przeciwwskazania niewydolność nerek oraz krwawienia miesiączkowe².

Ciąża i karmienie piersią

Liść senesu jest przeciwwskazany w ciąży i w okresie karmienia piersią^1,3.

Dzieci poniżej 12 lat

Liść senesu jest przeciwwskazany u dzieci w wieku poniżej 12 lat^1,3.

Środki ostrożności przy wydawaniu liścia senesu

Ograniczenie czasu stosowania

Należy unikać długotrwałego stosowania środków przeczyszczających, ponieważ może ono prowadzić do zaburzenia czynności jelit, uzależnienia od tych środków i w konsekwencji do nawykowych zaparć. Stosowanie dłuższe niż 1–2 tygodnie wymaga nadzoru lekarza². Charakterystyka Xenna dodaje, że dłuższe przyjmowanie grozi przyzwyczajeniem wymagającym coraz wyższych dawek oraz atonią jelita grubego, a przez to nasileniem zaparć⁴.

Kolejność postępowania w zaparciach

W przypadku codziennej potrzeby stosowania środków przeczyszczających należy zbadać przyczynę zaparć. Napar z listków senesu należy stosować dopiero wtedy, gdy zmiana diety i łagodniejsze środki (pęczniejące, zmiękczające stolec) okazały się nieskuteczne¹.

Niezdiagnozowane dolegliwości i ryzyko niedrożności

Jak wszystkie środki przeczyszczające, liść senesu nie powinien być stosowany przez pacjentów z zaklinowaniem stolca oraz z niezdiagnozowanymi, ostrymi lub uporczywymi dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, takimi jak ból brzucha, nudności i wymioty, chyba że lekarz zaleci inaczej, ponieważ objawy te mogą wskazywać na potencjalną lub istniejącą niedrożność jelit³.

Zaburzenia czynności nerek

U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek stosowanie preparatów z liściem senesu może spowodować zaburzenia równowagi elektrolitowej¹.

Pacjenci przyjmujący leki obniżające stężenie potasu

Pacjenci przyjmujący glikozydy nasercowe, leki przeciwarytmiczne, leki wydłużające odcinek QT, leki moczopędne, adrenokortykosteroidy lub produkty zawierające korzeń lukrecji powinni skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem stosowania listków senesu³.

Pacjenci nietrzymający stolca

U osób nietrzymających stolca odzież lub środki higieny osobistej powinny być zmieniane częściej, aby ograniczyć kontakt skóry z fekaliami².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Liść senesu nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Charakterystyka Xenna stwierdza wprost brak takiego wpływu⁴, natomiast charakterystyki Senes fix i Figura 1 zaznaczają, że nie przeprowadzono badań w tym zakresie^1,3.

Interakcje liścia senesu

Glikozydy nasercowe + liść senesu

Hipokaliemia będąca skutkiem długotrwałego nadużywania listków senesu nasila działanie glikozydów nasercowych¹.

Leki przeciwarytmiczne i wydłużające odcinek QT + liść senesu

Wywołana nadużywaniem senesu hipokaliemia prowadzi do interakcji z lekami przeciwarytmicznymi, w tym przywracającymi rytm zatokowy (np. chinidyna), oraz z lekami wydłużającymi odcinek QT^2,4.

Leki moczopędne, adrenokortykosteroidy i korzeń lukrecji + liść senesu

Jednoczesne stosowanie liścia senesu z lekami moczopędnymi, adrenokortykosteroidami i produktami zawierającymi korzeń lukrecji może nasilać utratę potasu i zaburzenia elektrolitowe^1,3.

Doustnie stosowane leki + liść senesu

Charakterystyka Xenna zaznacza, że skrócenie czasu pasażu jelitowego może obniżać wchłanianie jednocześnie przyjmowanych doustnie leków, w tym preparatów antykoncepcyjnych⁴.

Działania niepożądane liścia senesu

Reakcje nadwrażliwości

Mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości w postaci świądu, pokrzywki oraz miejscowej lub uogólnionej wysypki, o nieznanej częstości ()^1,4.

Bóle i skurcze brzucha oraz płynne stolce

Listki senesu mogą powodować bóle i skurcze w obrębie jamy brzusznej oraz oddawanie płynnych (wodnistych) stolców, szczególnie u pacjentów z zespołem jelita drażliwego, o nieznanej częstości (). Objawy te bywają następstwem indywidualnego przedawkowania i wymagają wówczas zmniejszenia dawki^3,4.

Przebarwienie błony śluzowej jelita (pseudomelanosis coli)

Przewlekłe stosowanie może powodować odkładanie pigmentu w błonie śluzowej jelita grubego (pseudomelanosis coli), zwykle ustępujące po odstawieniu leku, o nieznanej częstości ()^1,3.

⚠ Zaburzenia wodno-elektrolitowe i hipokaliemia

Długotrwałe stosowanie lub nadużywanie może prowadzić do zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej, o nieznanej częstości ()¹. Charakterystyka Xenna precyzuje, że biegunka może wywołać hipokaliemię, która bywa przyczyną zaburzeń pracy serca i osłabienia mięśni, zwłaszcza przy jednoczesnym przyjmowaniu glikozydów nasercowych, leków moczopędnych, adrenokortykosteroidów lub korzenia lukrecji, o nieznanej częstości ()⁴.

Białkomocz i krwiomocz

Długotrwałe stosowanie może skutkować wystąpieniem białkomoczu i krwiomoczu, o nieznanej częstości ()^3,4.

Przebarwienie moczu

Przyjmowanie leku może powodować zmianę zabarwienia moczu na żółte lub czerwono-brązowe (zależnie od pH), co jest objawem o nieznanej częstości () i nie ma istotnego znaczenia klinicznego^1,4.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a liść senesu

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych liścia senesu nie należy stosować w ciąży ze względu na dane doświadczalne wskazujące na ryzyko genotoksyczności niektórych antranoidów, na przykład emodyny i aloe-emodyny. Charakterystyki Senes fix i Figura 1 uznają stosowanie w ciąży za przeciwwskazane^1,3, natomiast charakterystyki Liść Senesu i Xenna nie zalecają jego stosowania, przy czym Liść Senesu odnosi to zastrzeżenie w szczególności do pierwszego trymestru^2,4.

Karmienie piersią a liść senesu

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych liścia senesu nie należy stosować w okresie karmienia piersią, ponieważ aktywne metabolity, takie jak reina, przenikają w niewielkich ilościach do mleka matki. Charakterystyki Senes fix i Figura 1 uznają karmienie piersią za przeciwwskazanie^1,3, a charakterystyki Liść Senesu i Xenna nie zalecają stosowania z powodu niewystarczających danych o przenikaniu metabolitów do mleka, zaznaczając, że nie obserwowano efektu przeczyszczającego u dzieci karmionych piersią^2,4.

Produkty handlowe z liściem senesu

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Figura 1	zioła do zaparzania w saszetkach	OTC
Liść Senesu	zioła do zaparzania w saszetkach	OTC
Senes fix	zioła do zaparzania w saszetkach	OTC
Xenna	zioła do zaparzania w saszetkach	OTC