Etofenamat

Niesteroidowy lek przeciwzapalny (NLPZ) do stosowania miejscowego na skórę, pochodna kwasu flufenamowego. Stosowany w bólach mięśni, stawów i ścięgien oraz w tępych urazach. Dostępny w postaci żelu, aerozolu na skórę i plastra leczniczego, we wszystkich postaciach bez recepty i w preparatach jednoskładnikowych. Mimo miejscowej drogi podania zachowuje ostrzeżenia charakterystyczne dla całej grupy NLPZ, w tym przeciwwskazanie w trzecim trymestrze ciąży oraz nadwrażliwość krzyżową z kwasem acetylosalicylowym i innymi NLPZ.

Działanie etofenamatu

Etofenamat jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym o działaniu przeciwbólowym, stosowanym wyłącznie miejscowo na skórę. Nakładany na okolicę objętą bólem działa w obrębie tkanek, do których przenika po podaniu na skórę (skóra, tkanka podskórna, mięsień, torebka stawowa), a jego wchłanianie do krwi jest niewielkie, choć nie całkiem znikome.

W odróżnieniu od typowych NLPZ, które działają głównie przez hamowanie syntezy prostaglandyn, etofenamat ma mechanizm wielopunktowy, obejmujący także wpływ na inne mediatory zapalenia. Efekt kliniczny to zmniejszenie miejscowego bólu, obrzęku i stanu zapalnego w urazach tkanek miękkich oraz w niektórych schorzeniach reumatycznych.

Farmakologia

Etofenamat wykazuje wielopunktowy mechanizm działania na proces zapalny. Obok hamowania syntezy prostaglandyn udowodniono hamowanie uwalniania histaminy, działanie antagonistyczne wobec bradykininy i serotoniny, hamowanie układu dopełniacza oraz hamowanie uwalniania hialuronidazy. Dzięki właściwościom stabilizującym błony komórkowe etofenamat zapobiega uwalnianiu enzymów proteolitycznych, w wyniku czego zostają zahamowane zapalne procesy wysiękowe i proliferacyjne oraz ograniczone reakcje anafilaktyczne i reakcje na ciało obce^1,2,3.

Skuteczność miejscowego etofenamatu w tępych urazach (stłuczenia, skręcenia, nadwyrężenia mięśni, uszkodzenia przeciążeniowe) oraz w schorzeniach reumatycznych oceniano w badaniach klinicznych z udziałem około 58 000 pacjentów, w tym w badaniach randomizowanych kontrolowanych placebo lub z kontrolą aktywną obejmujących około 3100 osób. W badaniach tych etofenamat stosowany miejscowo wykazywał przewagę nad placebo i skuteczność porównywalną z aktywnym produktem porównawczym². W przypadku plastra leczniczego w dwóch badaniach z udziałem 236 pacjentów z ostrym, niepowikłanym skręceniem stawu skokowego wykazano znaczącą poprawę w porównaniu z plastrem placebo, a po 72 godzinach ból zmniejszył się o co najmniej połowę u 56,8% osób stosujących plaster z etofenamatem wobec 11,9% osób w grupie placebo⁴.

Farmakokinetyka

Po podaniu na skórę w postaci żelu lub aerozolu maksymalne stężenie maksymalne (C_max) etofenamatu w osoczu oznaczano po 12–24 godzinach, a wchłanianie było niezależne od zastosowanego podłoża i stężenia. Względna biodostępność ogólnoustrojowa, czyli część dawki dostępna w krążeniu, podlega dużym wahaniom między pacjentami i u tego samego pacjenta i mieści się w zakresie do 20%. Po zastosowaniu plastra leczniczego wchłanianie jest wyraźnie mniejsze, a średnie stężenie maksymalne (C_max) w 7. dniu stosowania wynosiło 0,36 ng/ml dla etofenamatu i 14,94 ng/ml dla kwasu flufenamowego^1,4.

Podobnie jak inne NLPZ, etofenamat w dużym stopniu wiąże się z białkami osocza (98%), a jego aktywny metabolit, kwas flufenamowy, w ponad 99%³.

Metabolizm zachodzi w wątrobie na drodze utleniania i sprzężenia, a substancja jest rozkładana między innymi do kwasu flufenamowego, który jest czynnym metabolitem odpowiadającym za działanie przeciwzapalne².

Wydalanie odbywa się w postaci licznych metabolitów, wolnych i sprzężonych, w 55% przez nerki oraz z kałem. Okres półtrwania (t_½) w fazie eliminacji po podaniu miejscowym wynosi 3,3 godziny³. W przypadku plastra większość dawki wydala się z żółcią i kałem, prawdopodobnie z udziałem krążenia jelitowo-wątrobowego⁴.

Wskazania leków z etofenamatem

Wszystkie postacie etofenamatu dostępne są bez recepty i stosowane wyłącznie miejscowo na skórę, jednak zakres wskazań różni się między postaciami.

Żele oraz aerozol na skórę są wskazane u dorosłych w szerokim zakresie dolegliwości: w tępych urazach, takich jak stłuczenia, skręcenia oraz naciągnięcia mięśni, ścięgien i stawów, w chorobie zwyrodnieniowej stawów kręgosłupa, kolanowych i barkowych, a także w reumatyzmie pozastawowym, obejmującym bóle okolicy krzyżowo-lędźwiowej, zapalenie kaletki maziowej, ścięgien, pochewek ścięgnistych i torebek stawowych (tak zwany staw zamrożony) oraz zapalenie nadkłykci^1,2,3.

Plaster leczniczy Lixim ma węższe wskazanie i służy wyłącznie do krótkotrwałego, objawowego leczenia miejscowego bólu w ostrych, niepowikłanych skręceniach stawu skokowego u dorosłych⁴.

Dawkowanie etofenamatu

Postać	Sposób i częstość stosowania	Czas leczenia
Aerozol na skórę Traumon	spryskiwać bolącą okolicę 3–5 razy na dobę, jednorazowo zwykle do 7 dawek (1 dawka odpowiada 18 mg etofenamatu), po każdych 1–2 dawkach delikatnie wetrzeć i pozostawić do wyschnięcia	reumatyzm zwykle 3–4 tygodnie, tępe urazy do 2 tygodni
Żel Etodal, żel Etoxam	pasek żelu długości 5–10 cm (około 1,7–3,3 g) wcierać w bolącą okolicę 3–4 razy na dobę	reumatyzm zwykle 3–4 tygodnie, tępe urazy do 2 tygodni
Plaster leczniczy Lixim	naklejać 1 plaster co 12 godzin (2 plastry na dobę), w danym czasie tylko jeden plaster, wyłącznie na zdrową skórę	nie dłużej niż 7 dni

Preparatów w postaci żelu i aerozolu nie zaleca się u dzieci i młodzieży, a plastra leczniczego Lixim nie stosuje się u osób poniżej 18 lat ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności^2,4. U pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek nie jest wymagana zmiana dawkowania żeli i aerozolu³.

Istotne przeciwwskazania do stosowania etofenamatu

Nadwrażliwość krzyżowa na kwas acetylosalicylowy i inne NLPZ

Etofenamat jest przeciwwskazany u osób z nadwrażliwością na etofenamat, kwas flufenamowy lub inne niesteroidowe leki przeciwzapalne². Plaster leczniczy Lixim wprost wyklucza stosowanie u pacjentów, u których po kwasie acetylosalicylowym lub innym NLPZ wystąpiły w przeszłości reakcje nadwrażliwości, takie jak astma, skurcz oskrzeli, nieżyt błony śluzowej nosa, obrzęk naczynioruchowy lub pokrzywka⁴.

Trzeci trymestr ciąży

Stosowanie etofenamatu w trzecim trymestrze ciąży jest przeciwwskazane we wszystkich postaciach, ponieważ hamowanie syntezy prostaglandyn może w tym okresie działać toksycznie na układ krążenia i nerki płodu oraz zaburzać przebieg porodu^1,4.

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Żele i aerozol na skórę są przeciwwskazane u dzieci i młodzieży ze względu na niewystarczające dane kliniczne w tych grupach³.

Uszkodzona skóra, oczy i błony śluzowe (plaster leczniczy)

Plaster leczniczy Lixim jest przeciwwskazany do stosowania na uszkodzoną skórę (wysiękowe zapalenie skóry, wysypki, zmiany zapalne lub zakażone, oparzenia, otwarte rany) oraz na oczy, usta i błony śluzowe⁴.

Środki ostrożności przy wydawaniu etofenamatu

Unikanie stosowania na uszkodzoną skórę i błony śluzowe

W przypadku żeli i aerozolu preparatu nie należy stosować na uszkodzoną skórę, wypryskowe zmiany zapalne, błony śluzowe ani oczy, a po zastosowaniu należy umyć ręce lub unikać kontaktu z tymi okolicami¹. Ze względu na zawartość glikolu propylenowego produktów tych nie należy nakładać na otwarte rany ani duże powierzchnie zranionej lub uszkodzonej skóry bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą³.

Ochrona leczonych miejsc przed światłem słonecznym

Podczas leczenia oraz przez dwa tygodnie po jego zakończeniu należy unikać ekspozycji leczonych miejsc na słońce i solarium, aby ograniczyć ryzyko reakcji fotouczuleniowej^2,4.

Choroby układu oddechowego i skłonność do skurczu oskrzeli

Pacjenci z astmą, przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, katarem siennym, przewlekłym obrzękiem błony śluzowej nosa (polipy nosa) lub przewlekłym zakażeniem dróg oddechowych mogą stosować żele i aerozol tylko z zachowaniem środków ostrożności i pod ścisłym nadzorem lekarza³. U pacjentów z astmą oskrzelową lub alergią w wywiadzie po zastosowaniu plastra leczniczego może wystąpić skurcz oskrzeli⁴.

Ograniczenie długotrwałego stosowania i dużych powierzchni

Wchłanianie ogólnoustrojowe etofenamatu może się zwiększyć, gdy lek jest stosowany długotrwale lub na duże powierzchnie ciała, dlatego takiego stosowania należy unikać². Plastra leczniczego nie należy stosować pod opatrunkiem okluzyjnym ani łącznie z innymi lekami zawierającymi etofenamat lub innymi NLPZ, a ostrożność jest wskazana u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, serca lub wątroby, z czynnym lub przebytym owrzodzeniem przewodu pokarmowego, nieswoistym zapaleniem jelit, skazą krwotoczną oraz u osób w podeszłym wieku⁴.

Substancje pomocnicze o znanym działaniu

Żele i aerozol na skórę zawierają glikol propylenowy, który może powodować podrażnienie skóry³.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Wpływ żeli i aerozolu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn jest nieznany¹. Plaster leczniczy Lixim nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na te czynności⁴.

Interakcje etofenamatu

Ze względu na miejscową drogę podania i niewielkie wchłanianie ogólnoustrojowe nie stwierdzono istotnych interakcji etofenamatu z innymi lekami, jeżeli preparaty są stosowane zgodnie z zaleceniami^2,3. W przypadku plastra leczniczego wchłanianie jest bardzo małe, dlatego ryzyko klinicznie istotnych interakcji jest znikome, jednak nie należy stosować go równocześnie z innymi lekami zawierającymi etofenamat ani z innymi NLPZ⁴.

Działania niepożądane etofenamatu

⚠ Reakcje nadwrażliwości i ciężkie reakcje skórne

Reakcje nadwrażliwości opisywane po stosowaniu NLPZ mogą obejmować niespecyficzne reakcje alergiczne i anafilaksję, zwiększoną reaktywność układu oddechowego prowadzącą do astmy, nasilenia astmy, skurczu oskrzeli lub duszności, a także różne zmiany skórne, w tym wysypki, świąd, pokrzywkę, obrzęk naczynioruchowy i rzadziej złuszczające oraz pęcherzowe zmiany skórne, takie jak martwica naskórka i rumień wielopostaciowy. Objawy te mogą wystąpić nawet po pierwszym podaniu i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. W charakterystykach żeli i aerozolu nadwrażliwość jest przypisana do kategorii o nieznanej częstości ()^1,2,3. W charakterystyce plastra leczniczego Lixim reakcje nadwrażliwości i miejscowe reakcje alergiczne, w tym kontaktowe zapalenie skóry, występują rzadko (), a opis obejmuje również toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka i zespół Stevensa-Johnsona⁴.

Reakcje skórne i miejscowe w miejscu podania

Rumień i pieczenie skóry po zastosowaniu żeli i aerozolu występują niezbyt często (), a zapalenie skóry z silnym świądem, wysypką, obrzękiem i wysypką pęcherzową bardzo rzadko (). Zmiany te zwykle szybko ustępują po odstawieniu leku^2,1. Po zastosowaniu plastra leczniczego zapalenie skóry (rumień, świąd, pieczenie, wysypka grudkowa, krostkowa lub pokrzywkowa) występuje niezbyt często (), a obrzęk skóry bardzo rzadko ()⁴.

Reakcja fotouczuleniowa

Reakcja fotouczuleniowa (uczulenie na światło) występuje z nieznaną częstością () i dotyczy wszystkich postaci etofenamatu, co uzasadnia ochronę leczonych miejsc przed światłem słonecznym^3,4.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a etofenamat

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest odpowiednich danych dotyczących stosowania etofenamatu u kobiet w ciąży, a wpływ hamowania syntezy prostaglandyn na ciążę u człowieka nie został w pełni zbadany. W pierwszym i drugim trymestrze ciąży etofenamat można stosować wyłącznie po ocenie przez lekarza stosunku korzyści do ryzyka, w jak najmniejszej dawce i przez jak najkrótszy czas, nie przekraczając zalecanej dawki dobowej. Stosowanie inhibitorów syntezy prostaglandyn we wczesnej ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronienia oraz wad rozwojowych serca i wytrzewienia (wzrost ryzyka wad sercowo-naczyniowych z poniżej 1% do około 1,5%). Stosowanie w trzecim trymestrze ciąży jest przeciwwskazane^1,4.

Karmienie piersią a etofenamat

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych etofenamat przenika do mleka matki w niewielkich ilościach w postaci kwasu flufenamowego, a stężenia te są na tyle małe, że krótkotrwałe leczenie miejscowe małych powierzchni ciała nie jest uznawane za podstawę do przerwania karmienia piersią. W miarę możliwości matki karmiące piersią powinny jednak unikać długotrwałego stosowania, nie przekraczać zalecanej dawki dobowej i nie nakładać preparatu w okolicy piersi, aby uniknąć wchłonięcia leku przez dziecko^2,4.

Produkty handlowe z etofenamatem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Etodal	żel 100 mg/g	OTC
Etoxam	żel 100 mg/g	OTC
Lixim	plaster leczniczy 70 mg	OTC
Traumon	aerozol na skórę 100 mg/ml	OTC