Parafina ciekła

Lek przeczyszczający pochodzenia mineralnego (Paraffinum liquidum), który rozmiękcza masy kałowe i ułatwia wypróżnienie. Dostępny bez recepty w postaci roztworu i płynu doustnego, jeden z preparatów służy też do stosowania zewnętrznego na skórę. Występuje zarówno w preparatach jednoskładnikowych, jak i w połączeniu z olejkiem z mięty pieprzowej.

Działanie parafiny ciekłej

Parafina ciekła to oleisty, obojętny chemicznie płyn, który po podaniu doustnym powleka wewnętrzną ścianę jelita warstwą ochronną, hamuje wchłanianie wody z treści jelitowej i rozmiękcza masy kałowe, dzięki czemu ułatwia wypróżnienie. W przeciwieństwie do środków drażniących nie pobudza perystaltyki, lecz działa poślizgowo i nie drażni błony śluzowej jelit.

Substancja nie wchłania się z przewodu pokarmowego, a jej działanie przeczyszczające pojawia się po kilku godzinach od przyjęcia.

Farmakologia

Parafina ciekła należy do leków przeczyszczających. Charakterystyka Mentho-Paraffinol Hasco zalicza ją do leków przeczyszczających zmiękczających (kod ATC A06AA01) i opisuje jej działanie jako hamowanie wchłaniania wody oraz powlekanie błony śluzowej jelit, co powoduje rozmiękczenie mas kałowych i ułatwia wypróżnienie¹. Charakterystyka MINGAST przypisuje ten sam kod ATC, ale zalicza parafinę do leków przeczyszczających osmotycznych i podaje, że powleka ona wewnętrzną ścianę jelita warstwą ochronną i rozmiękcza masy kałowe².

W preparacie MINGAST parafinie towarzyszy olejek z mięty pieprzowej, który wywiera działanie antyseptyczne i żółciopędne głównie dzięki zawartości mentolu, zmniejsza napięcie mięśni gładkich jelit oraz wykazuje słabe działanie uspokajające, a sam mentol dodatkowo znieczula i zmniejsza podrażnienia błon śluzowych². Charakterystyka Parafina ciekła – Avena opisuje mechanizm zbieżnie: parafina hamuje wchłanianie wody i powleka błonę śluzową jelit, nie wchłania się z przewodu pokarmowego i nie drażni jelit, a działanie przeczyszczające pojawia się po kilku godzinach³.

Farmakokinetyka

Parafina ciekła podana doustnie nie ulega wchłanianiu ani trawieniu w przewodzie pokarmowym i jest wydalana z kałem w postaci niezmienionej, choć przy długotrwałym stosowaniu niewielkie jej ilości mogą przedostawać się do układu chłonnego^1,2. Charakterystyka Parafina ciekła – Avena nie podaje danych farmakokinetycznych³.

Odmiennie zachowuje się mentol będący składnikiem olejku miętowego w preparacie MINGAST – po przyjęciu doustnym dobrze wchłania się z proksymalnego odcinka jelita cienkiego i jest szybko metabolizowany, a jego okres półtrwania (t_½) w surowicy wynosi około 56 minut. Metabolity mentolu, głównie glukuronian mentolu, wydalane są przede wszystkim z żółcią oraz przez nerki².

Wskazania leków z parafiną ciekłą

Wszystkie preparaty parafiny ciekłej dostępne są bez recepty i mają wspólne wskazanie doustne – stosuje się je jako środek przeczyszczający w zaparciach^1,2.

Preparat Parafina ciekła – Avena ma postać płynu doustnego i do stosowania na skórę – doustnie stosuje się go w zaparciach według wskazań lekarza, a zewnętrznie do nacierania skóry³.

Dawkowanie parafiny ciekłej

Preparat	Dawka doustna	Sposób i pora podania
Mentho-Paraffinol Hasco	1–3 łyżki stołowe (15–45 ml)	na noc, ale nie bezpośrednio przed snem, lub rano na czczo
MINGAST	15 ml (1 łyżka stołowa) do 45 ml (3 łyżki stołowe)	na noc lub rano na czczo
Parafina ciekła – Avena (dorośli)	15–30 ml (1–2 łyżki stołowe)	zwykle przed snem, jeśli lekarz nie zaleci inaczej

Działanie przeczyszczające występuje po kilku godzinach od przyjęcia, a w przypadku preparatu Parafina ciekła – Avena zazwyczaj po 6–10 godzinach³. Zewnętrznie Parafina ciekła – Avena stosowana jest u dorosłych i dzieci przez nacieranie skóry niewielką ilością produktu, według potrzeb³.

Istotne przeciwwskazania do stosowania parafiny ciekłej

Ból brzucha o nieustalonej przyczynie i ostre stany zapalne przewodu pokarmowego

Parafiny ciekłej nie należy stosować przy bólu brzucha o nieustalonej przyczynie ani w ostrych stanach zapalnych przewodu pokarmowego, takich jak zapalenie wyrostka robaczkowego, wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy krwawienia z odbytnicy^1,3.

Zaburzenia połykania

Charakterystyka Mentho-Paraffinol Hasco wymienia zaburzenia w połykaniu jako przeciwwskazanie do stosowania parafiny ciekłej, ze względu na ryzyko zachłyśnięcia i przedostania się oleju do dróg oddechowych¹.

Kolostomia lub ileostomia oraz zapalenie uchyłków

Charakterystyka Mentho-Paraffinol Hasco przeciwwskazuje stosowanie parafiny ciekłej u pacjentów z kolostomią lub ileostomią, a także w zapaleniu uchyłków oraz przy nudnościach i wymiotach¹.

Przepuklina rozworu przełykowego i choroba refluksowa przełyku

Charakterystyka MINGAST przeciwwskazuje stosowanie u pacjentów z przepukliną rozworu przełykowego i zaawansowaną chorobą refluksową przełyku².

Zaburzenia odpływu żółci i ciężkie uszkodzenie wątroby

Zgodnie z charakterystyką MINGAST preparatu nie należy stosować u chorych na kamicę przewodową ani w innych stanach utrudniających odpływ żółci, jak również przy ciężkim uszkodzeniu wątroby².

Dzieci poniżej 2 lat

Charakterystyka MINGAST przeciwwskazuje stosowanie parafiny ciekłej z olejkiem miętowym u dzieci poniżej 2 lat².

Środki ostrożności przy wydawaniu parafiny ciekłej

Ryzyko aspiracji i zachłystowego zapalenia płuc

Wydając parafinę ciekłą, warto uprzedzić o ryzyku przedostania się oleju do dróg oddechowych, które może być przyczyną bardzo ciężkiego zapalenia płuc. Zagrożenie dotyczy zwłaszcza osób w podeszłym wieku, niedołężnych oraz przyjmujących lek w pozycji leżącej³. Osoby z zaburzeniami połykania lub niektórymi chorobami neurologicznymi powinny uważać, by nie doszło do zachłyśnięcia¹. Szczególną ostrożność należy zachować u osób z podwyższonym ryzykiem aspiracji, w tym z zaburzeniami neurologicznymi lub psychicznymi oraz z refluksem żołądkowo-przełykowym².

Stosowanie wyłącznie doraźne

Parafina ciekła jest doraźnym środkiem przeczyszczającym. Przy nasileniu objawów lub braku działania przeczyszczającego w ciągu 1 do 2 dni konieczna jest konsultacja lekarska^1,3.

Ryzyko przy długotrwałym stosowaniu

Długotrwałe i niezgodne z zaleceniami stosowanie parafiny ciekłej może prowadzić do zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej i wtórnego zaparcia, dlatego preparatu nie należy stosować przewlekle^1,3.

Stosowanie u dzieci i osób w podeszłym wieku

U dzieci i osób w podeszłym wieku stosowanie parafiny ciekłej należy ograniczyć do sytuacji naprawdę koniecznych, w minimalnych skutecznych dawkach i przez możliwie najkrótszy czas¹. U osób w podeszłym wieku charakterystyka Parafina ciekła – Avena zaleca ograniczenie podawania do 2–3 tygodni oraz monitorowanie czasu i częstości stosowania leku³.

Kamica żółciowa i zapalenie pęcherzyka żółciowego

Charakterystyka MINGAST zaleca zachowanie szczególnej ostrożności u osób z kamicą żółciową i zapaleniem pęcherzyka żółciowego².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Parafina ciekła nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn ani na sprawność psychofizyczną, co zgodnie potwierdzają charakterystyki wszystkich preparatów^1,2,3.

Interakcje parafiny ciekłej

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach A, D, E, K + parafina ciekła

Parafina ciekła może zaburzać wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, to jest A, D, E i K, które rozpuszczają się w oleju i wraz z nim są wydalane z organizmu. Z tego powodu nie należy jej stosować długotrwale^1,2,3.

Leki podawane doustnie + parafina ciekła

Parafina ciekła może zmniejszać wchłanianie równocześnie stosowanych leków doustnych, dlatego wskazane jest zachowanie odstępu w czasie między przyjęciem parafiny a innymi lekami^1,3.

Leki metabolizowane przez cytochrom P450 + olejek z mięty pieprzowej

Dotyczy preparatu MINGAST, w którym parafinie towarzyszy olejek z mięty pieprzowej. Istnieją doniesienia o hamującym wpływie olejku miętowego na enzymy cytochromu P450, co może wpływać na stężenie w surowicy wielu leków, między innymi amitryptyliny, cyklosporyny i haloperydolu, a także zwiększać stężenie symwastatyny i felodypiny².

Działania niepożądane parafiny ciekłej

Wyciek parafiny z odbytu i podrażnienie okolicy odbytu

Najczęściej opisywanym następstwem stosowania parafiny ciekłej jest wyciek oleju z odbytu, który może wywoływać podrażnienie okolicy odbytu i świąd^2,3. Przy dużych dawkach produkt może wysączać się z odbytnicy i powodować podrażnienie okolicy odbytu oraz biegunkę¹. Gromadząc się w bańce odbytnicy, parafina zmniejsza jej wrażliwość na bodźce, co może nasilać zaparcie³.

Odkładanie się w węzłach chłonnych i zwłóknienie zaotrzewnowe

Niewielkie ilości parafiny ciekłej gromadzą się w węzłach chłonnych, wywołując zmiany o charakterze zapalnym i rozplemowym, co może prowadzić do zwłóknienia zaotrzewnowych węzłów chłonnych^1,3. Zwłóknienia węzłów chłonnych mogą pojawić się podczas długotrwałego stosowania².

⚠ Zachłystowe (tłuszczowe) zapalenie płuc

W piśmiennictwie opisywano przypadki zachłystowego zapalenia płuc po zastosowaniu parafiny ciekłej, występujące najczęściej u osób unieruchomionych lub z zaburzeniami neurologicznymi, u których czynnikami sprzyjającymi aspiracji były refluks żołądkowo-przełykowy oraz zaburzenia neurologiczne lub psychiczne. W tej grupie chorych parafinę należy stosować wyjątkowo ostrożnie². Tłuszczowe zapalenie płuc może wystąpić wyjątkowo rzadko, przy długotrwałym nadużywaniu parafiny¹.

Zaburzenia wodno-elektrolitowe i wtórne nasilenie zaparcia

U osób w podeszłym wieku długotrwałe stosowanie parafiny ciekłej jako środka przeczyszczającego może zaburzać gospodarkę wodno-elektrolitową, powodując utratę wody oraz jonów sodu i potasu, co w konsekwencji wtórnie nasila wcześniejsze zaparcie¹. Charakterystyka Parafina ciekła – Avena opisuje ten mechanizm szerzej: utrata wody i jonów sodu prowadzi do zwiększonego wydalania aldosteronu i utraty potasu, a wynikająca z tego hipokaliemia wywołuje atonię jelit i ciężkie zmiany ogólnoustrojowe³.

Biegunka przy dużych dawkach

Stosowanie dużych dawek parafiny ciekłej może powodować biegunkę^2,3.

Działania związane z olejkiem z mięty pieprzowej

W preparacie MINGAST olejek z mięty pieprzowej może wywołać bóle brzucha i wymioty, a w dużych dawkach zaburzenia równowagi i snu. W wysokich dawkach bywa toksyczny i może powodować ostrą niewydolność nerek. Opisywano też pojedyncze reakcje alergiczne na olejek miętowy i mentol².

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a parafina ciekła

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych stosowanie parafiny ciekłej w ciąży wymaga ostrożności ze względu na brak badań. Charakterystyka Mentho-Paraffinol Hasco zaleca ostrożne stosowanie u kobiet w ciąży¹, a charakterystyka MINGAST, z uwagi na brak badań potwierdzających bezpieczeństwo parafiny z olejkiem miętowym, zaleca każdorazową ocenę stosunku korzyści dla matki do ryzyka dla dziecka². Zgodnie z charakterystyką Parafina ciekła – Avena kobietom w ciąży nie należy podawać leku bez porozumienia z lekarzem³.

Karmienie piersią a parafina ciekła

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych parafinę ciekłą u kobiet karmiących piersią należy stosować ostrożnie z powodu braku badań. Charakterystyka Mentho-Paraffinol Hasco zaleca ostrożne stosowanie u kobiet karmiących piersią¹, charakterystyka MINGAST wskazuje na brak badań potwierdzających bezpieczeństwo w okresie laktacji i konieczność oceny stosunku korzyści do ryzyka², a charakterystyka Parafina ciekła – Avena zaleca szczególną ostrożność u kobiet karmiących piersią³.

Produkty handlowe z parafiną ciekłą

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Mentho-Paraffinol Hasco	roztwór doustny 998,75 mg/g	OTC
MINGAST	płyn doustny	OTC
Parafina ciekła – Avena	płyn doustny i na skórę	OTC