Chlorowodorek morfiny

Chlorowodorek morfiny to substancja czynna stosowana w recepturze przede wszystkim w roztworach do picia, znacznie rzadziej w czopkach, a od kilku lat także miejscowo na trudno gojące się rany¹. Farmakopea Polska XIII ustala dla niego dawki maksymalne dla pięciu dróg podania², a spośród wykazów farmakopealnych umieszcza go wyłącznie w Wykazie środków odurzających³. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jedna postać, sól trójwodna⁴.

Charakterystyka chlorowodorku morfiny

Jak nazywa się chlorowodorek morfiny na recepcie i w rejestrze?

Obowiązujący tytuł monografii to Morphini hydrochloridum trihydricum, po polsku morfiny chlorowodorek trójwodny, po angielsku Morphine hydrochloride trihydrate⁵. Wcześniejsza wersja tej samej monografii nosiła w tomie III krótszy tytuł Morphini hydrochloridum i opisywała ten sam surowiec, sól trójwodną⁶. Krótsza forma pozostaje w użyciu w Wykazie dawek i w Wykazie N³, a na receptach pojawia się w dopełniaczu, jako Morphini hydrochloridi¹. W rejestrze surowiec występuje pod nazwą morfiny chlorowodorek trójwodny⁴. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Osobną monografię ma siarczan morfiny, Morphini sulfas³, ale w rejestrze surowców farmaceutycznych ta sól nie występuje⁴, więc receptura pracuje na chlorowodorku.

Jak wygląda chlorowodorek morfiny i w czym się rozpuszcza?

Surowiec to biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy, połyskujące igły lub sześcienne kryształy, wietrzejące w suchym powietrzu⁵. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi⁵.

Z tego układu wynika postać, w jakiej surowiec trafia do preparatu. Naturalnym rozpuszczalnikiem jest woda, więc podstawową postacią recepturową są roztwory wodne, a w podłożach zawierających fazę wodną sól rozpuszcza się w tej fazie zamiast pozostawać zawiesiną. Etanol 96% rozpuszcza chlorowodorek morfiny trudno i nie zastąpi wody jako rozpuszczalnika głównego.

Zastosowanie chlorowodorku morfiny w recepturze

Możliwości działania przeciwbólowego ogólnego w recepturze są ograniczone, bo substancji czynnych przeznaczonych do sporządzania leków recepturowych o takim działaniu jest niewiele, a chlorowodorek morfiny sporządza się w postaci roztworów do picia i bardzo rzadko w postaci czopków¹. Dawkę leku doustnego odmierzanego łyżeczką lub kroplami przeliczysz kalkulatorem dawki w miksturze.

Jak wygląda recepturowy przepis na czopki z morfiną?

Czopki z chlorowodorkiem morfiny i siarczanem atropiny to preparat doodbytniczy na podłożu z masła kakaowego, przepisywany zwykle w liczbie dziesięciu czopków, po jednym na noc¹.

• masło kakaowe – ilość wystarczająca
• chlorowodorek morfiny – 0,02
• siarczan atropiny – 0,0005

Ilość podłoża potrzebną na taką liczbę czopków wyliczysz kalkulatorem masy podłoża do czopków i globulek.

Do czego stosuje się chlorowodorek morfiny miejscowo?

Obecnie chlorowodorek morfiny wykorzystuje się do miejscowego leczenia bólu przy bardzo trudno gojących się ranach pochodzenia cukrzycowego i onkologicznego, w postaci 1% żelu na 4% kleiku z metylocelulozy¹. Gdy metyloceluloza do receptury jest niedostępna, nośnikiem bywa półstałe podłoże recepturowe głęboko penetrujące Pentravan – badania mikroskopowe wykazały, że miałko sproszkowany chlorowodorek morfiny w ilości 1% rozpuszcza się całkowicie w wodzie zawartej w tym podłożu¹.

Stężenia i dawki maksymalne chlorowodorku morfiny

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla chlorowodorku morfiny pięć dróg podania i dla każdej z nich osobne wartości, a jako działanie wskazuje działanie przeciwbólowe².

Wielkości podano w jednostkach masy, w gramach⁷, więc dla drogi doustnej dawka zwykle stosowana jednorazowa wynosi od 5 mg do 20 mg, dobowa 30 mg, a dawka maksymalna 100 mg. Zastrzeżenie o zaawansowanej chorobie nowotworowej wykaz stawia przy dawkach maksymalnych dwóch dróg, doustnej i podskórnej². Dawki maksymalne przyjęto dla mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁷. Przy zmianie opioidu albo drogi podania dawkę dobową przeliczysz kalkulatorem dawki opioidów w MME.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną morfiny?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu oraz sposobu użycia podanego w recepcie wynika, że nastąpiło przekroczenie, a wystawiający receptę nie uczynił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie leku⁷. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się jedynie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁷.

Niezgodności recepturowe chlorowodorku morfiny

Rozstrzygnięcia dotyczące łączenia chlorowodorku morfiny z innymi składnikami wynikają z jego rozpuszczalności i wrażliwości na światło.

• Faza wodna podłoża. Surowiec rozpuszcza się w wodzie⁵, a w podłożu półstałym zawierającym wodę przechodzi do tej fazy – dla 1% zawartości w Pentravanie potwierdzono to mikroskopowo¹.
• Etanol jako rozpuszczalnik główny. W etanolu 96% chlorowodorek morfiny rozpuszcza się trudno⁵, więc roztwory spirytusowe nie są dla niego postacią właściwą.
• Światło. Monografia nakazuje chronić surowiec od światła⁸, co przenosi się na opakowanie gotowego roztworu do picia.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z chlorowodorkiem morfiny

Postać preparatu wyznacza rozpuszczalność surowca w wodzie⁵. Do żelu i do podłoży półstałych surowiec wprowadza się miałko sproszkowany, bo w tej postaci rozpuszcza się w wodzie obecnej w podłożu¹. Czopki sporządza się na maśle kakaowym¹.

Przechowywanie i trwałość chlorowodorku morfiny

Surowiec chroni się od światła⁸. Kryształy wietrzeją w suchym powietrzu⁵, czyli tracą wodę krystalizacyjną, dlatego zapas trzyma się w opakowaniu zamkniętym, a nie w otwartym naczyniu wagowym.

Bezpieczeństwo stosowania chlorowodorku morfiny

Chlorowodorek morfiny figuruje w Wykazie N środków odurzających³, a w Wykazie A i Wykazie B nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.