Eugenol

Eugenol to substancja czynna stosowana w recepturze zewnętrznie, w preparatach stomatologicznych, gdzie działa odkażająco i miejscowo znieczulająco¹. Jest cieczą, która miesza się z olejami i z etanolem, a w wodzie jest praktycznie nierozpuszczalna². Farmakopea zalicza go do substancji silnie działających³, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje w jednym opakowaniu 10 g⁴.

Charakterystyka eugenolu

Jak nazywa się eugenol na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Eugenolum, polska eugenol, a angielska Eugenol². Pod nazwą Eugenol surowiec występuje też w rejestrze surowców farmaceutycznych⁴. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda eugenol i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako bezbarwną lub jasnożółtą, przezroczystą ciecz o silnym zapachu goździków, ciemniejącą na powietrzu². Rozpuszczalność monografia podaje osobno dla każdej fazy używanej przy stole².

Z tego układu wynika dobór fazy do przepisu. Nośnikiem eugenolu jest etanol albo olej, a woda i glicerol pozostają fazą, w której surowiec się nie rozpuści i rozdzieli się od reszty preparatu.

Jak przeliczyć objętość eugenolu na masę?

Eugenol jest cieczą gęstszą od wody, o gęstości względnej od 1,066 do 1,070². Mililitr surowca waży nieco ponad gram, więc przepis podany w częściach wagowych i przepis odmierzany objętościowo dają różne ilości substancji czynnej. Ilość odmierzoną kroplami albo w mililitrach przeliczysz kalkulatorem kropli do receptury.

Zastosowanie eugenolu w recepturze

Farmakopealny Wykaz dawek przypisuje eugenolowi jedną drogę podania, zewnętrzną, i jedno zastosowanie, preparaty stomatologiczne, a jako działanie podaje odkażające i miejscowo znieczulające¹. Stosowaną postacią jest materiał tlenkowo-eugenolowy, powstający z połączenia eugenolu z tlenkiem cynku i używany do opatrunków oraz wypełnień czasowych⁵.

Dwa działania z wykazu odpowiadają dwóm biegunom stężeń. Małe stężenia eugenolu działają na miazgę przeciwzapalnie i miejscowo znieczulająco, natomiast większe uszkadzają tkankę, a bezpośredni kontakt odsłoniętej miazgi z surowcem powoduje znaczne uszkodzenie⁵.

Stężenia i dawki maksymalne eugenolu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII w rubryce dawek zwykle stosowanych i maksymalnych podaje dla eugenolu postać preparatu zamiast wartości liczbowej, czyli wskazanie „w preparatach stomatologicznych” przy drodze zewnętrznej¹.

Wykaz wiąże więc z eugenolem postać preparatu i działanie, a nie wartość graniczną.

Niezgodności recepturowe eugenolu

Kluczowe niezgodności recepturowe wynikają z fenolowej budowy cząsteczki i z podatności surowca na utlenianie.

• Sole żelaza(III). Reakcja eugenolu z jonami żelaza(III) jest na tyle wyraźna, że Farmakopea potwierdza nią tożsamość surowca. Po dodaniu roztworu chlorku żelaza(III) do etanolowego roztworu eugenolu powstaje ciemnozielone zabarwienie, przechodzące w ciągu 10 minut w żółtawozielone². Surowców wnoszących te jony nie łączy się z eugenolem, bo preparat zmienia barwę.
• Woda i glicerol. W obu tych fazach eugenol jest praktycznie nierozpuszczalny², więc roztworu wodnego ani glicerolowego z niego nie otrzymasz. Dodany do preparatu wodnego zostaje osobną fazą.
• Dostęp powietrza. Sam surowiec ciemnieje na powietrzu², więc ciemniejszy odcień preparatu z eugenolem nie musi pochodzić z reakcji z pozostałymi składnikami.

Niezgodnością nie jest połączenie z fazą tłuszczową ani z etanolem. Z olejami tłustymi, z etanolem 96% i z chlorkiem metylenu eugenol miesza się w każdym stosunku², a w etanolu 70% jest łatwo rozpuszczalny².

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z eugenolem

Kolejność łączenia składników wyznacza rozpuszczalność. Eugenol trafia do preparatu w fazie, która go przyjmuje, a dodany wprost do wody albo do glicerolu rozdziela się od reszty składu, bo w obu jest praktycznie nierozpuszczalny².

Postać cieczy zmienia też sposób odważania. Surowiec odmierzony pipetą albo kroplami przelicza się na masę z gęstości względnej od 1,066 do 1,070², zanim porówna się go z ilością zapisaną na recepcie.

Przechowywanie i trwałość eugenolu

Surowiec przechowuje się w dobrze wypełnionym pojemniku, chroniąc od światła⁶. Wymaganie dobrze wypełnionego pojemnika ogranicza kontakt z powietrzem, przez które eugenol ciemnieje².

Bezpieczeństwo stosowania eugenolu

Eugenol figuruje w Wykazie B substancji silnie działających³, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Jakie działania niepożądane wywołuje eugenol w jamie ustnej?

Eugenol nie jest surowcem obojętnym dla błony śluzowej jamy ustnej. W kontakcie z tkankami miękkimi wywołuje miejscowe odczyny drażniące i cytotoksyczne oraz reakcje nadwrażliwości, opisane u pacjentów po zastosowaniu materiałów stomatologicznych z eugenolem⁷. Rozstrzyga o tym ilość surowca, bo szkodliwe dla tkanki są dopiero większe stężenia⁵.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.