Hydrokortyzon i hydrokortyzonu octan

Hydrokortyzon i hydrokortyzonu octan to glikokortykosteroidy stosowane w recepturze zewnętrznie, w maściach na skórę oraz w maściach do oczu¹. Farmakopea Polska XIII ma dla obu surowców osobne monografie, a rejestr surowców farmaceutycznych osobne wpisy – hydrokortyzon w sześciu, octan w jednym². Trzeci ester, hydrokortyzonu wodorobursztynian, wykaz dawek prowadzi wyłącznie dla podania dożylnego i w rejestrze surowców recepturowych nie występuje^1,2.

Charakterystyka hydrokortyzonu i jego octanu

Jak nazywa się hydrokortyzon na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Hydrocortisonum, polska hydrokortyzon, a angielska Hydrocortisone³. Ester octowy ma własną monografię pod tytułem Hydrocortisoni acetas, po polsku hydrokortyzonu octan, po angielsku Hydrocortisone acetate⁴. W rejestrze surowców farmaceutycznych hydrokortyzon figuruje pod nazwami „Hydrokortyzon” i „Hydrokortyzon mikronizowany”, a ester jako „Hydrokortyzonu Octan Mikronizowany”². Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Zapis Hydrocortisonum na recepcie dotyczy wolnego hydrokortyzonu, a Hydrocortisoni acetas jego estru. Wykaz dawek przypisuje im różne stężenia zalecane w tej samej drodze podania, więc jeden surowiec nie zastępuje drugiego bez zmiany zawartości preparatu¹.

Jak wyglądają oba surowce i w czym się rozpuszczają?

Oba surowce to biały lub prawie biały, krystaliczny proszek^3,4. Rozpuszczalność monografie podają terminami jakościowymi, osobno dla każdego z nich.

Wartości pochodzą z obu monografii^3,4. Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. W wodzie i w podłożu hydrofilowym oba zostają zawiesiną, więc o jednorodności decyduje rozdrobnienie proszku, a nie mieszanie. Gdy przepis ma fazę etanolową, łatwiej rozprowadzić w niej wolny hydrokortyzon niż jego octan, bo skala farmakopealna stawia go o jeden stopień wyżej.

Zastosowanie hydrokortyzonu w recepturze

W jakich lekach recepturowych stosuje się hydrokortyzon?

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII prowadzi dla wolnego hydrokortyzonu podanie zewnętrzne i doustne, a dla jego octanu wyłącznie zewnętrzne, w maści i w maści do oczu¹. Octan jest więc surowcem, którym Farmakopea obsadza postać oczną, i to jego stężenie 1,0% wykaz wiąże z maścią do oczu.

Maść do oczu jest preparatem jałowym, sporządzanym w warunkach aseptycznych na jałowym podłożu⁵, a wymagania dla półstałych preparatów do oczu obejmują też rozdrobnienie rozproszonych cząstek substancji czynnej⁶.

Stężenia i dawki maksymalne hydrokortyzonu

Zestawienie pochodzi z Wykazu dawek substancji czynnych¹. Przy podaniu zewnętrznym wykaz podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku, a nie wielkości dawek, i dla tej drogi nie ustala dawek maksymalnych⁷. Górna wartość 2,5% jest zatem granicą stężenia zalecanego, a nie stężeniem maksymalnym, i maść o wyższej zawartości nie jest lekiem z przekroczoną dawką maksymalną. Stężenie z zapisu recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Dawki doustne ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁷, więc obowiązują dla dorosłego i nie służą do wyprowadzania dawek pediatrycznych.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu leku oraz ze sposobu jego użycia wynika, że nastąpiło przekroczenie, a wystawiający receptę nie uczynił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie. Lek z przekroczoną i nieoznaczoną dawką maksymalną wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁷.

Niezgodności recepturowe hydrokortyzonu

Kluczowa niezgodność recepturowa obu surowców wynika z ich praktycznej nierozpuszczalności w wodzie i z wrażliwości na światło.

• Woda i podłoża hydrofilowe. Ani hydrokortyzon, ani jego octan nie przechodzą w wodzie do roztworu^3,4, więc każdy preparat z fazą wodną jest zawiesiną. Substancję nierozpuszczalną w podłożu i w wodzie wprowadza się w postaci zmikronizowanej⁵.
• Faza etanolowa. Oba surowce rozpuszczają się w etanolu opornie, a ester słabiej niż wolny hydrokortyzon^3,4. Przepis, który zakłada rozpuszczenie surowca w etanolu, przy octanie zostawi cząstki nierozpuszczone.
• Światło. Monografie nakazują chronić od światła zarówno hydrokortyzon⁸, jak i jego octan⁹, więc surowiec i gotowy preparat wymagają opakowania nieprzepuszczającego światła.
• Woda dodana do maści do oczu. Sam skład rozstrzyga o terminie przydatności preparatu ocznego: maść bezwodna zachowuje ją nie dłużej niż 4 tygodnie, a maść zawierająca wodę nie dłużej niż 7 dni⁵.

Połączenie hydrokortyzonu z lanoliną, wazeliną białą i parafiną ciekłą niezgodnością nie jest. Te trzy surowce tworzą podłoże absorpcyjne, na którym Farmakopea nakazuje sporządzać maści do oczu, jeżeli przepis nie wskazuje innego⁵.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z hydrokortyzonem

Jak sporządzić maść do oczu z octanem hydrokortyzonu?

Farmakopea podaje skład podłoża absorpcyjnego, na którym maści do oczu sporządza się, gdy przepis nie wskazuje innego⁵.

• wazelina biała (Vaselinum album) – 80,0 cz.
• parafina ciekła (Paraffinum liquidum) – 10,0 cz.
• lanolina (Adeps lanae) – 10,0 cz.

Jako podłoże lipofilowe wolno też użyć wazeliny białej z parafiną ciekłą w stosunku 9:1, wazeliny białej z lanoliną bezwodną, maści cholesterolowej albo maści eucerynowej I lub II⁵.

1. Wyjałowić podłoże – lipofilowe suchym gorącym powietrzem, hydrofilowe nasyconą parą wodną⁵.
2. Dalsze czynności prowadzić w warunkach aseptycznych⁵.
3. Wprowadzić octan hydrokortyzonu w postaci zmikronizowanej, bez próby rozpuszczania go w podłożu ani w wodzie⁵.
4. Napełnić tubę z aplikatorem, zamykaną nakrętką, o masie preparatu nie większej niż 10 g⁵.
5. Sprawdzić szczelność pojemnika i masę preparatu, a przy serii wykonywanej jako lek apteczny również jałowość⁵.

Rozdrobnienie cząstek zawiesiny kontroluje się już w trakcie sporządzania⁵. Gotowy preparat ma spełniać wymaganie wielkości cząstek: w próbce odpowiadającej 10 µg substancji czynnej najwyżej 20 cząstek jest większych niż 25 µm, z tego najwyżej 2 większe niż 50 µm, a żadna cząstka nie jest większa niż 90 µm⁶. Preparaty do oczu z cząstkami rozproszonymi wymagają właściwej i kontrolowanej wielkości cząstek, odpowiedniej do przeznaczenia preparatu¹⁰.

Jak wprowadzić hydrokortyzon do maści na skórę?

Zawiesinowy charakter preparatu przesądza o doborze gatunku surowca. Rejestr surowców farmaceutycznych oferuje hydrokortyzon zwykły i mikronizowany, a jego octan wyłącznie mikronizowany². Zawartość gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści, pilnując, żeby wynik pozostał w zakresie stężeń zalecanych przez wykaz dawek¹.

Przechowywanie i trwałość hydrokortyzonu

Na etykiecie pojemnika wielodawkowego podaje się okres, w którym preparat nadaje się do użycia po pierwszym otwarciu, i nie przekracza on 4 tygodni⁶. Terminy dla pozostałych postaci ocznych zbiera ściąga z trwałości leków ocznych.

Bezpieczeństwo stosowania hydrokortyzonu

Co oznacza obecność hydrokortyzonu w Wykazie B?

Hydrokortyzon, jego octan i wodorobursztynian figurują w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, bez oznaczenia § ani §§¹¹. Wykazy zestawiono, żeby ułatwić przestrzeganie przepisów farmaceutycznych o wydawaniu leków z aptek i wystawianiu recept, które przy substancjach silnie działających (Separanda) przewidują szczególną ostrożność lub specjalne zasady postępowania¹². Znakiem § oznaczono w tym wykazie substancje zaliczone do grup III-P i IV-P substancji psychotropowych oraz prekursory kategorii 1, a znakiem §§ substancje z grupy II-N środków odurzających i II-P substancji psychotropowych¹², więc brak obu znaków przy pozycji hydrokortyzonu wyklucza go z przepisów o przeciwdziałaniu narkomanii i z substancji psychotropowych. W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, hydrokortyzon nie występuje¹³, nie ma go również w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹⁴. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Zakres stężeń z wykazu dawek wyznacza granice, w jakich preparat pozostaje lekiem o zalecanym stężeniu glikokortykosteroidu: dla wolnego hydrokortyzonu od 0,25% do 2,5% na skórę, dla jego octanu 1,0% w maści i w maści do oczu¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².