Kamfora

Kamfora to lotny, krystaliczny surowiec recepturowy stosowany wyłącznie zewnętrznie, w preparatach wywołujących miejscowe przekrwienie. Farmakopea Polska XIII prowadzi dla niej dwie monografie, Camphora racemica¹ i d-Camphora², o identycznej rozpuszczalności i niemal identycznym wyglądzie, ale w polskim rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje wyłącznie postać racemiczna³. Recepta wypisana na Camphora jest więc realizowana kamforą racemiczną i o niej mówi ta karta. Sześć farmakopealnych preparatów z kamforą ma własne monografie narodowe, od spirytusu kamforowego po maść przeciw odmrożeniom.

Charakterystyka kamfory

Jak nazywa się kamfora na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Camphora racemica, polska kamfora racemiczna, a angielska Camphor, racemic¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec występuje pod trzema zapisami, jako Kamfora, Kamfora racemiczna i Kamfora, racemiczna³.

Więcej nazw mają preparaty recepturowe i to one trafiają na recepty. Spirytus kamforowy występuje w Farmakopei także jako Spiritus comphoratus i Solutio Camphorae spirituosa⁴, a maść ichtamolowo-kamforowa jako Unguentum contra congelationem, czyli maść przeciw odmrożeniom⁵.

Dwie nazwy dzieli jedno słowo, a stoją za nimi różne postaci leku. Opodeldok to mazidło mydlano-kamforowe, preparat półstały⁶, natomiast Opodeldok liquidum, występujący też jako mazidło kamforowe, to spirytus mydlano-kamforowy, czyli ciecz⁷. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda kamfora i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały krystaliczny proszek albo kruchą, krystaliczną masę, bardzo lotną nawet w temperaturze pokojowej¹. Charakterystyczny zapach kamfory monografie narodowe traktują jako cechę rozpoznawczą gotowych preparatów⁴.

Rozpuszczalność wyznacza całą technologię preparatów kamforowych¹.

Nośnikiem substancji czynnej jest więc etanol albo faza olejowa, a nie woda ani glicerol, i tak samo zbudowane są wszystkie farmakopealne preparaty z kamforą. Temperatura topnienia mieści się w granicach od 172 °C do 180 °C¹, czyli daleko powyżej temperatur używanych w recepturze, więc kamfory nie wprowadza się do preparatu przez stopienie surowca.

Zastosowanie kamfory w recepturze

Farmakopealny wykaz dawek przypisuje kamforze podanie zewnętrzne oraz działanie rozgrzewające i słabo przeciwświądowe, oparte na wywoływaniu miejscowego przekrwienia, i wymienia dla niej dwie postaci leku, maść i roztwór⁸.

Które preparaty z kamforą mają monografię narodową?

Trzy przepisy to preparaty z kamforą jako jedyną substancją czynną, w stężeniu 10%.

Spirytus kamforowy (Camphorae spiritus) to etanolowo-wodny roztwór kamfory, bezbarwna i przezroczysta ciecz⁴.

• etanol 96% – 65,0 cz.
• woda oczyszczona – 25,0 cz.
• kamfora – 10,0 cz.

Maść kamforowa (Camphorae unguentum) to preparat półstały z kamforą rozpuszczoną w podłożu bezwodnym, emulgującym wodę, o barwie białożółtej⁹.

• wazelina hydrofilowa – 90,0 cz.
• kamfora – 10,0 cz.

Olej kamforowy (Oleum camphoratum) to roztwór kamfory w oleju rzepakowym oczyszczonym, żółta i przezroczysta ciecz oleista¹⁰.

• olej rzepakowy oczyszczony – 90,0 cz.
• kamfora – 10,0 cz.

Pozostałe trzy przepisy to preparaty złożone, w których kamfora jest jednym ze składników czynnych i wchodzi w mniejszym udziale.

Maść ichtamolowo-kamforowa łączy kamforę z ichtamolem na podłożu z lanoliny i wazeliny żółtej⁵. Dwa preparaty mydlane powstają na bazie mydła, z dodatkiem olejków eterycznych i roztworu amoniaku, przy czym mazidło buduje się z kwasu stearynowego zmydlanego wodorotlenkiem sodu⁶, a spirytus mydlano-kamforowy ze spirytusu mydlanego potasowego i gotowego spirytusu kamforowego⁷.

Stężenia stosowane kamfory

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII ujmuje obie postaci kamfory w jednym wierszu i przy podaniu zewnętrznym podaje zamiast dawek zakres stężeń zwykle stosowanych⁸.

Górna granica zakresu odpowiada trzem monopreparatom farmakopealnym, a preparaty złożone mieszczą się w jego dolnej części. Wartości ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących, a Farmakopea nie zawiera dawek dla dzieci ani przelicznika pediatrycznego¹¹. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe kamfory

Kamfora wchodzi w dwie grupy niezgodności recepturowych, a każda z nich wynika z innej cechy surowca.

• Surowce krystaliczne dające mieszaniny eutektyczne. Z mentolem i tymolem, a także z fenolem, wodzianem chloralu, rezorcyną i salolem kamfora tworzy mieszaninę eutektyczną o temperaturze topnienia poniżej temperatury pokojowej, więc roztarte razem proszki upłynniają się i preparatu nie da się dokończyć w zamierzonej postaci¹². Składniki rozciera się osobno, z dodatkiem obojętnego adsorbentu w rodzaju talku albo tlenku magnezu, a w preparatach półstałych i płynnych wprowadza się kamforę jako roztwór w etanolu lub w oleju¹².
• Woda i podłoża hydrofilowe. Kamfora jest trudno rozpuszczalna w wodzie i bardzo trudno rozpuszczalna w glicerolu¹, więc rozcieńczanie preparatów etanolowych wodą albo łączenie ich z podłożami wodnymi wytrąca substancję czynną i mętni roztwór¹².

Samo zetknięcie kamfory z tymolem niezgodnością jeszcze nie jest. Farmakopealny spirytus mydlano-kamforowy łączy spirytus kamforowy z olejkiem tymiankowym typu tymolowego⁷, a maść ichtamolowo-kamforowa stawia kamforę obok ichtamolu⁵. Rozstrzyga postać leku, bo w obu przepisach składniki są rozpuszczone, a nie zestawione jako kryształy.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z kamforą

Sześć monografii narodowych wprowadza kamforę na dwa sposoby, przez rozpuszczenie w etanolu albo w stopionym podłożu o temperaturze około 40 °C. Żaden przepis nie każe ucierać jej na sucho.

Spirytus kamforowy powstaje w kolejności wyznaczonej przez rozpuszczalność surowca⁴.

1. Rozpuścić kamforę w etanolu 96%.
2. Do gotowego roztworu dodać wodę oczyszczoną i zmieszać.

Odwrotna kolejność zostawia surowiec nierozpuszczony, bo w rozwodnionej mieszaninie kamfora rozpuszcza się znacznie gorzej¹². Moc spirytusu potrzebną do przepisu wyliczysz kalkulatorem etanolu do receptury.

Maść kamforową i maść ichtamolowo-kamforową sporządza się w stopionym podłożu^9,5.

1. Stopić podłoże i doprowadzić je do temperatury około 40 °C.
2. Rozpuścić w nim kamforę.
3. Dodać pozostałe składniki, w maści ichtamolowo-kamforowej ichtamol, i dokładnie zmieszać.
4. Mieszać do zastygnięcia masy.

Olej kamforowy wymaga naczynia zamkniętego, ponieważ surowiec jest bardzo lotny¹⁰.

1. Umieścić kamforę i olej rzepakowy oczyszczony w zamkniętym naczyniu.
2. Ogrzewać na łaźni wodnej w temperaturze 40 °C do całkowitego rozpuszczenia kamfory.
3. Ochłodzić.

Preparaty mydlane Farmakopea buduje z gotowych roztworów, nie z surowca sypkiego. W mazidle mydlano-kamforowym kamforę dodaje się do ciepłej masy mydlanej w postaci roztworu w etanolu⁶, a spirytus mydlano-kamforowy powstaje przez zmieszanie składników, pozostawienie na 24 h i przesączenie⁷. Stężenie gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość kamfory

Kamfora jest bardzo lotna nawet w temperaturze pokojowej¹, dlatego surowiec trzyma się w szczelnie zamkniętym opakowaniu, a odważanie prowadzi szybko¹². Gotowe preparaty mają w monografiach narodowych własne warunki.

W mazidle mydlano-kamforowym w czasie przechowywania mogą powstawać białe, krystaliczne ziarna i Farmakopea wymienia je wśród właściwości preparatu, a nie jako wadę⁶.

Bezpieczeństwo stosowania kamfory

Do których farmakopealnych wykazów należy kamfora?

Kamfory nie ma w żadnym z farmakopealnych wykazów substancji o zaostrzonych rygorach. Nie figuruje w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A¹³, ani w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B¹⁴, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹⁵. Substancje psychotropowe i środki odurzające wykazy oznaczają znakami § i §§ przy pozycji¹⁶, a kamfora nie ma w nich żadnej pozycji. Przy wydawaniu kamfory i przeliczaniu jej ilości nie obowiązują więc rygory wynikające z tych wykazów. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Wykaz dawek dopuszcza dla kamfory wyłącznie podanie zewnętrzne i podaje dla niej zakres stężeń zalecanych, a nie ich granicę⁸.

Oba farmakopealne spirytusy z kamforą są roztworami o wysokiej mocy etanolu, przekraczającej połowę objętości preparatu^4,7, więc są cieczami łatwopalnymi.

Surowce dopuszczone do obrotu

Wszystkie dopuszczone surowce to kamfora racemiczna. Osobno dopuszczony jest gotowy spirytus kamforowy firm Fagron Sp. z o.o. oraz Zakład Farmaceutyczny „Amara” Sp. z o.o., który pozwala wykonać receptę bez rozpuszczania surowca w aptece³.