Klotrimazol

Klotrimazol to substancja czynna o działaniu przeciwgrzybiczym, stosowana w recepturze dwiema drogami, zewnętrznie na skórę i dopochwowo w globulkach¹. W obu przypadkach o technice pracy rozstrzyga jedna właściwość, praktyczna nierozpuszczalność w wodzie², przez którą surowiec trafia do preparatu jako rozproszony proszek, a nie roztwór. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje w trzech preparatach recepturowych³, a Farmakopea Polska XIII zalicza go do substancji silnie działających⁴.

Charakterystyka klotrimazolu

Jak nazywa się klotrimazol na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Clotrimazolum, nazwa angielska to Clotrimazole, a polska podana pod tytułem to klotrymazol, przez „y”². Obie pisownie, klotrimazol i klotrymazol, odnoszą się do tego samego surowca i obie spotyka się na receptach.

Rejestr surowców farmaceutycznych powiela ten rozdźwięk. Jeden wytwórca sprzedaje preparat pod nazwą Klotrymazol, dwaj pozostali pod nazwą Clotrimazol, a jeden z nich dopisuje określenie Clotrimazol Pulvis pro receptura³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda klotrimazol i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub jasnożółty, krystaliczny proszek². Rozpuszczalność monografia ujmuje terminami jakościowymi².

Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem. Roztwór powstaje wyłącznie w etanolu, a w każdym podłożu z fazą wodną oraz w podłożach tłuszczowych klotrimazol zostaje zawiesiną i wymaga rozdrobnienia przed połączeniem z podłożem. Temperatura topnienia mieści się w granicach od 141 °C do 145 °C², czyli daleko powyżej temperatur używanych przy stapianiu podłoży maściowych i czopkowych, więc w upłynnionej masie surowiec pozostaje fazą stałą.

Zastosowanie klotrimazolu w recepturze

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje klotrimazolowi działanie przeciwgrzybicze i przewiduje dla niego dwie drogi podania, zewnętrzną i dopochwową¹. Zewnętrznie surowiec wchodzi do maści typu zawiesiny i do żeli hydrofilowych, czyli postaci, w których substancja stała pozostaje rozproszona w podłożu⁵.

Czym są globulki z klotrimazolem?

Globulki, nazywane też czopkami dopochwowymi, to stałe jednodawkowe preparaty dopochwowe o wielkości, kształcie i konsystencji odpowiedniej do podania tą drogą⁶. Substancja czynna jest w nich rozproszona lub rozpuszczona w podłożu, które rozpuszcza się w wodzie, rozprasza się w niej albo topi w temperaturze ciała⁶. Do sporządzania globulek monografia wymienia tłuszcz stały, makrogole, olej kakaowy oraz mieszaniny żelatynowe, na przykład złożone z żelatyny, wody i glicerolu⁶. Masę podłoża potrzebną do zadanej liczby globulek wyliczysz kalkulatorem masy podłoża do czopków i globulek.

Stężenia i dawki maksymalne klotrimazolu

Wykaz dawek rozdziela wartości według drogi podania¹.

Dawkę maksymalną wykaz wiąże wyłącznie z podaniem dopochwowym, a dla drogi zewnętrznej wyznacza stężenie zwykle stosowane, równe 1,0%¹. Wartości ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁷. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych, a ilość surowca na serię globulek kalkulatorem masy podłoża.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁷.

Niezgodności recepturowe klotrimazolu

Trudności z klotrimazolem biorą się z jego rozpuszczalności i wrażliwości na światło, a nie z reakcji z innymi surowcami.

• Faza wodna preparatów płynnych i żeli. Klotrimazol jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie², więc w fazie wodnej nie przechodzi do roztworu. Wprowadzony bez wcześniejszego roztarcia daje widoczne grudki i aglomeraty, których obecność dyskwalifikuje gotowy preparat w badaniu cienkiej warstwy⁵.
• Stopione podłoża do globulek. Temperatura topnienia od 141 °C do 145 °C² leży poza zakresem temperatur pracy z podłożami czopkowymi, więc w upłynnionej masie surowiec pozostaje proszkiem. Jednorodność globulek zależy od stopnia rozdrobnienia i rozproszenia tego proszku, dlatego monografia przewiduje uprzednie rozdrobnienie i przesianie substancji czynnej przez odpowiednie sito⁶.
• Światło. Surowiec przechowuje się w warunkach chroniących od światła², co dotyczy także opakowania gotowego preparatu.

Samo podłoże hydrożelowe niezgodnością nie jest, mimo że klotrimazol się w nim nie rozpuści. Monografia leków sporządzanych w aptece przewiduje dla składnika nierozpuszczalnego w wodzie osobną drogę wprowadzenia, przez utarcie go z gotowym podłożem hydrożelowym⁵.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z klotrimazolem

Maść z klotrimazolem powstaje jako maść typu zawiesiny, w kolejności podanej przez monografię leków sporządzanych w aptece⁵.

1. Rozetrzeć klotrimazol w moździerzu do uzyskania bardzo miałko rozdrobnionego proszku.
2. Zwilżyć proszek pierwszą porcją podłoża, stopionego lub uzupełnionego ciekłą substancją lewigującą.
3. Dodawać podłoże stopniowo, mieszając do uzyskania jednorodnego preparatu półstałego.
4. Ocenić preparat rozprowadzony w cienkiej warstwie, na przykład na płytce szklanej. Rozproszenie cząstek stałych ma być jednolite, bez widocznych grudek i aglomeratów.

W żelu hydrofilowym obowiązuje inna kolejność, bo surowiec nie rozpuści się w fazie wodnej przed utworzeniem hydrożelu. Składnik nierozpuszczalny w wodzie wprowadza się przez utarcie z gotowym podłożem hydrożelowym⁵. Stężenie gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Globulki z klotrimazolem sporządza się metodą wylewania⁶.

1. Rozdrobnić substancję czynną i przesiać ją przez odpowiednie sito.
2. Rozproszyć proszek w podłożu upłynnionym przez podgrzanie, aż masa stanie się jednorodna.
3. Wylać masę do form, w których globulki zestalają się podczas chłodzenia.

Przechowywanie i trwałość klotrimazolu

Surowiec chroni się od światła². Ten sam wymóg przenosi się na gotowy preparat, dla którego dobiera się opakowanie nieprzepuszczające światła.

Bezpieczeństwo stosowania klotrimazolu

Co oznacza obecność klotrimazolu w Wykazie B?

Klotrimazol figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, bez oznaczenia § ani §§, więc nie podlega przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii⁴. Wykazy zestawiono dla ułatwienia stosowania przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept, które przy substancjach silnie działających (Separanda) przewidują szczególną ostrożność lub specjalne zasady postępowania⁸. W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, klotrimazol nie figuruje⁹, nie ma go też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹⁰, a brak znaków § i §§ przy pozycji w Wykazie B wyklucza go również z substancji psychotropowych. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Przynależność do Wykazu B ma jeszcze jedno następstwo przy stole recepturowym. Dawki maksymalne dla drogi dopochwowej obowiązują przy każdym wykonaniu leku, a przekroczenie nieoznaczone przez osobę wystawiającą receptę wymaga postępowania opisanego wyżej⁷.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.