Kofeinobenzoesan sodu

Kofeinobenzoesan sodu to substancja czynna stosowana w recepturze doustnie, o działaniu pobudzającym¹. Nie jest pojedynczym związkiem, tylko farmakopealną mieszaniną kofeiny i benzoesanu sodu, która ma własną monografię narodową². Benzoesan sodu odpowiada w niej za to, czego sama kofeina nie ma, czyli za dobrą rozpuszczalność w wodzie. W rejestrze surowców farmaceutycznych surowiec dostępny jest u jednego wytwórcy³.

Charakterystyka kofeinobenzoesanu sodu

Jak nazywa się kofeinobenzoesan sodu na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Coffeinum et natrii benzoas, a jej polska nazwa to kofeina z sodu benzoesanem². W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec figuruje pod nazwą Coffeinum-Natrium Benzoicum³, a w codziennej praktyce skraca się go do nazwy kofeinobenzoesan sodu. Wszystkie te zapisy dotyczą tego samego surowca, więc recepta z tytułem monografii i zamówienie na Coffeinum-Natrium Benzoicum trafiają w to samo opakowanie. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Z czego składa się kofeinobenzoesan sodu?

Monografia definiuje surowiec jako mieszaninę dwóch substancji, z których każda ma własną monografię szczegółową².

Ten podział decyduje o dawkowaniu, bo w 1 g surowca jest od 0,39 g do 0,42 g kofeiny, czyli mniej niż połowa naważki.

Jak wygląda kofeinobenzoesan sodu i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały proszek lub granulat². Rozpuszczalność mieszaniny różni się od rozpuszczalności samej kofeiny i to jest powód, dla którego surowiec w ogóle powstał.

Z tego układu wynika dobór rozpuszczalnika przy stole. Kofeinobenzoesan sodu rozpuszcza się w wodzie łatwo, podczas gdy czysta kofeina łatwo dopiero we wrzącej, a etanol 90% (V/V) rozpuszcza mieszaninę trudno, więc nie jest dla niej rozpuszczalnikiem.

Zastosowanie kofeinobenzoesanu sodu w recepturze

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przewiduje dla kofeiny jedną drogę podania, doustną, i wiąże ją z działaniem pobudzającym¹. Kofeinobenzoesan sodu jest tą postacią kofeiny, którą da się rozpuścić w wodnym nośniku, więc wchodzi do doustnych preparatów płynnych.

Po co łączy się kofeinę z benzoesanem sodu?

Powodem jest rozpuszczalność, a mówi o tym wprost monografia samej kofeiny: substancja rozpuszcza się w stężonych roztworach benzoesanów lub salicylanów litowców⁴. Benzoesan sodu nie jest tu wypełniaczem ani konserwantem, tylko składnikiem, który utrzymuje kofeinę w roztworze wodnym. Stąd farmakopealna mieszanina łatwo rozpuszcza się w wodzie², podczas gdy kofeina rozpuszczona bez niej wymaga wrzącej wody⁴.

Stężenia i dawki maksymalne kofeinobenzoesanu sodu

Dawki z Wykazu dawek odnoszą się do kofeiny, a nie do naważki kofeinobenzoesanu sodu. Wykaz prowadzi wspólną pozycję dla kofeiny i kofeiny jednowodnej, dla drogi doustnej¹.

Ponieważ w 1 g surowca jest od 0,39 g do 0,42 g kofeiny², ta sama naważka kofeinobenzoesanu sodu wnosi do leku mniej niż połowę tej ilości substancji czynnej. Dawki maksymalne z wykazu przyjęto dla mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁵.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁵.

Niezgodności recepturowe kofeinobenzoesanu sodu

Kluczowe niezgodności recepturowe biorą się z tego, że surowiec jest solą słabego kwasu i że rozpuszcza się dobrze wyłącznie w wodzie.

• Surowce o odczynie kwaśnym. Zakwaszenie roztworu uwalnia z benzoesanu wolny kwas benzoesowy, trudno rozpuszczalny w wodzie⁶, przez co roztwór mętnieje i wytrąca się osad.
• Nośniki spirytusowe. W etanolu 90% (V/V) surowiec rozpuszcza się trudno², więc w recepcie, w której rozpuszczalnikiem jest etanol, nie da się go podać w postaci roztworu.

Samo połączenie kofeiny z benzoesanem sodu niezgodnością nie jest, mimo że w recepcie wyglądają jak dwie osobne substancje. To farmakopealna mieszanina o ustalonym składzie, w której benzoesan pełni funkcję składnika rozpuszczającego kofeinę².

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z kofeinobenzoesanem sodu

Rozpuszczalnikiem surowca jest woda, w której rozpuszcza się on łatwo, a etanol 90% (V/V) rozpuszcza go trudno². Roztwory powstają więc na nośniku wodnym, a nie spirytusowym, i nie wymagają ogrzewania, którego wymaga rozpuszczenie czystej kofeiny, łatwo rozpuszczalnej dopiero we wrzącej wodzie⁴. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych, a ilość substancji czynnej przypadającą na jedną porcję płynnego leku doustnego wyliczysz kalkulatorem dawki w miksturze.

Przechowywanie i trwałość kofeinobenzoesanu sodu

Surowiec przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła⁷.

Bezpieczeństwo stosowania kofeinobenzoesanu sodu

Kofeinobenzoesan sodu figuruje w Wykazie B substancji silnie działających⁸, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Obie granice wykazu obowiązują jednocześnie, jednorazowa 0,3 g i dobowa 1,5 g kofeiny¹. Dawka zwykle stosowana ma charakter orientacyjny i jej ustalenie nie oznacza, że lek wolno stosować dowolnie długo⁵.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.