Nystatyna

Nystatyna to substancja czynna stosowana w recepturze w zawiesinach do pędzlowania jamy ustnej, zawiesinach na skórę, zasypkach, maściach i globulkach dopochwowych¹. Farmakopea Polska XIII opisuje ją jako substancję przeciwgrzybiczą otrzymywaną przez fermentację szczepów Streptomyces noursei². Dwie cechy odróżniają ją od typowego surowca proszkowego: ilość na recepcie podaje się w jednostkach międzynarodowych, a nie w gramach, i żaden rozpuszczalnik używany w recepturze jej nie rozpuszcza¹.

Charakterystyka nystatyny

Jak nazywa się nystatyna na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Nystatinum, a pod nim podaje nazwy Nystatin i Nystatine². W piśmiennictwie recepturowym i na starszych receptach ta sama substancja występuje jako fungicydyna (Fungicidinum), mykostatyna (Mycostatinum) i markostatyna (Marcostatin)^1,3. W rejestrze surowców farmaceutycznych wszystkie preparaty figurują pod nazwą nystatyna⁴. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda nystatyna i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako żółty lub jasnobrunatnawy, higroskopijny proszek², a piśmiennictwo recepturowe dodaje, że w aptece spotyka się także postać krystaliczną o charakterystycznym zapachu¹. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi².

Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem. Dwa rozpuszczalniki, które nystatynę rozpuszczają, są odczynnikami laboratoryjnymi, więc w recepturze każdy preparat jest zawiesiną, a nystatynę zawiesza się w wodzie, w glicerolu, w podłożu maściowym albo w masle kakaowym¹. Higroskopijność surowca przekłada się na opakowanie: nystatynę przechowuje się w pojemniku hermetycznym⁵.

Dlaczego naważkę nystatyny liczy się z przelicznika serii?

Ilość nystatyny na recepcie określa jej aktywność w jednostkach międzynarodowych¹. Farmakopea wymaga aktywności nie mniejszej niż 4400 j.m./mg, a dla surowca przeznaczonego do podania doustnego nie mniejszej niż 5000 j.m./mg². Rozcierki różnych wytwórców mają różną aktywność w przeliczeniu na 1 mg surowca, a przelicznik jest podany na opakowaniu, więc naważkę liczy się osobno dla każdej serii¹. Przy aktywności 5048,1 j./mg na 3 000 000 j. wypada 0,594 g surowca, a przy 6066 j./mg na 4 000 000 j. – 0,659 g³.

Przed odważeniem surowca do preparatu doustnego sprawdź etykietę opakowania. Nystatyna przeznaczona tylko do podania na skórę ma to podane na etykiecie, a wyższy próg aktywności dotyczy wyłącznie surowca do podania doustnego⁵.

Zastosowanie nystatyny w recepturze

Nystatyna nie wchłania się z przewodu pokarmowego, więc działa tam, gdzie zostanie nałożona, i jest lekiem z wyboru w kandydozach wywołanych przez Candida albicans – pleśniawkach jamy ustnej, kandydozie układu moczowo-płciowego i wyprzeniu drożdżakowym³.

Jakie preparaty z nystatyną sporządza się w aptece?

W recepturze aptecznej powstają z niej zawiesiny do pędzlowania jamy ustnej, zawiesiny na skórę i błony śluzowe, zasypki, maści o charakterze zawiesin oraz globulki dopochwowe^1,3. Krótki czas kontaktu płynu do pędzlowania ze zmianą chorobową doprowadził do postaci o dłuższym przyleganiu: lepkiej zawiesiny z hypromelozą, żelu doustnego z hypromelozą i ksylitolem oraz globulek żelatynowych rozpuszczających się w jamie ustnej^3,6.

Zawiesina do pędzlowania jamy ustnej to preparat glicerolowy, w którym nystatyna jest zawieszona razem z substancją znieczulającą i glikokortykosteroidem³.

• glicerol – 20,0
• nystatyna – 3 000 000 j.
• benzokaina (Anaesthesinum) – 0,5
• hydrokortyzon – 0,05

Maść z nystatyną ma charakter zawiesiny w podłożu lipofilowym z dodatkiem fazy wodnej³.

• euceryna i wazelina biała – w równych częściach do 20,0
• nystatyna – 4 000 000 j.
• 3% roztwór kwasu borowego – 3,0

Ilość kwasu borowego potrzebną na taki roztwór przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Globulki dopochwowe wylewa się z masła kakaowego, z nystatyną rozprowadzoną w stopionym podłożu³.

• masło kakaowe – w ilości wynikającej z pojemności form
• nystatyna – 100 000 j. w jednej globulce

Lepka zawiesina do jamy ustnej dłużej utrzymuje się na błonie śluzowej, bo nystatynę wprowadza się do śluzu hypromelozy³.

• woda – do 40,0
• nystatyna – 4 000 000 j.m.
• glicerol 85% – 1,2
• hypromeloza – 0,24

Stężenia i dawki maksymalne nystatyny

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla nystatyny trzy drogi podania i dla każdej inną wielkość⁷.

Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁸. Ma to znaczenie przy nystatynie, bo należy ona do leków stosowanych u noworodków i niemowląt z kandydozą jamy ustnej³, a przeliczeń pediatrycznych z wykazu wyprowadzać nie wolno.

Współczynnik wyparcia nystatyny wynosi 0,77³, więc masę podłoża do globulek liczy się przez odjęcie od pojemności form iloczynu tego współczynnika i masy surowca. Rachunek dla konkretnej recepty wykona kalkulator masy podłoża do czopków i globulek.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty i ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z przekroczeniem nieoznaczonym wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁸.

Niezgodności recepturowe nystatyny

Kluczowe niezgodności recepturowe nystatyny nie wynikają z reakcji z inną substancją czynną, a z jej nietrwałości w wodzie, w cieple i w kontakcie z tlenem oraz światłem.

• Woda i odczyn. Preparaty wodne z nystatyną są najmniej trwałe i zaleca się zużyć je jak najszybciej, a najkorzystniejsze dla surowca jest pH 7¹.
• Ciepło. Nystatyna jest wrażliwa na wysoką temperaturę, dlatego masło kakaowe do globulek stapia się w temperaturze nieprzekraczającej 34 °C³.
• Tlen i światło. Rozkład chemiczny surowca widać po zmianie barwy preparatu z żółtej na brązową, która oznacza utratę działania przeciwgrzybiczego¹. Gotowy preparat przenosi się do jałowego opakowania z oranżowego szkła³.
• Podłoża hydrofilowe. Najlepszą trwałość w maściach nystatyna zachowuje w podłożach lipofilowych¹.

Połączenia z neomycyną, gentamycyną, metronidazolem, benzokainą i hydrokortyzonem niezgodnością nie są. Wszystkie występują obok nystatyny w receptach przytaczanych w piśmiennictwie recepturowym^1,3.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z nystatyną

Nystatyna jest antybiotykiem, więc leki recepturowe z jej udziałem wykonuje się w warunkach aseptycznych, jałowym sprzętem^3,1.

Zawiesinę do pędzlowania jamy ustnej sporządza się w moździerzu, na glicerolu³.

1. Odważyć substancje stałe i rozdrobnić je razem w moździerzu.
2. Dodać niewielką ilość odważonego glicerolu i dokładnie utrzeć.
3. Wlewać stopniowo resztę glicerolu, mieszając do jednorodności.
4. Przenieść masę do jałowej butelki z oranżowego szkła i oznaczyć etykietą „przed użyciem silnie wstrząsnąć”.

Maść wymaga wprowadzenia nystatyny do podłoża przed fazą wodną³.

1. Rozetrzeć nystatynę z niewielką ilością wazeliny białej, dodając partiami całą jej ilość.
2. Dodać eucerynę i zhomogenizować całość.
3. Wlewać stopniowo przygotowany roztwór kwasu borowego, mieszając do jednorodnej konsystencji.
4. Przenieść maść do jałowej tuby.

Przy pracy unguatorem składniki dodaje się do jałowego pojemnika w kolejności: podłoże, nystatyna, roztwór kwasu borowego, a do homogenizacji używa się jałowego mieszadła³.

Globulki wylewa się z masła kakaowego, pilnując temperatury podłoża³.

1. Stopić jałowe masło kakaowe w parownicy, w temperaturze nieprzekraczającej 34 °C.
2. Dodawać stopniowo odważoną nystatynę, mieszając jałową bagietką, aby uniknąć skupienia surowca w jednym miejscu i przyspieszyć chłodzenie masy.
3. Schłodzoną, wciąż płynną masę wylać do jałowych form.
4. Po zastygnięciu usunąć nadmiar masy jałowym nożem, a każdą globulkę owinąć jałową folią aluminiową.

Lepka zawiesina powstaje z osobno przygotowanego śluzu hypromelozy³.

1. Odważoną hypromelozę zalać gorącą wodą i mieszać do jednorodności.
2. Pozostawić do ochłodzenia, mieszając bagietką, aż powstanie lepki śluz, i uzupełnić odparowaną wodę.
3. Rozetrzeć nystatynę z glicerolem w moździerzu.
4. Dodawać partiami śluz hypromelozy, mieszając pistlem, i przenieść preparat do butelki z oranżowego szkła o szerokiej szyjce.

Przechowywanie i trwałość nystatyny

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku, chroniąc od światła⁵. Zarówno sama nystatyna, jak i preparaty z jej udziałem wymagają lodówki, bo poza nią surowiec traci aktywność przeciwgrzybiczą, a pacjent powinien tę informację usłyszeć przy wydaniu¹. Globulki wydaje się w pudełku z adnotacją o przechowywaniu w suchym i chłodnym miejscu, a maść w tubie z informacją o miejscu chłodnym³.

Bezpieczeństwo stosowania nystatyny

Nystatyna figuruje w Wykazie B substancji silnie działających, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje⁹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Po podaniu pozajelitowym nystatyna jest bardzo toksyczna, dlatego stosuje się ją wyłącznie miejscowo, w zakażeniach skóry i błon śluzowych³. Podana na skórę i na błony śluzowe ma wąski zakres działań niepożądanych o małym nasileniu, co pozwala leczyć nią noworodki i niemowlęta³. Ograniczenie dotyczy dodatków smakowych: olejków eterycznych maskujących przykry smak preparatu nie stosuje się u noworodków i niemowląt³.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.