Omeprazol

Omeprazol to substancja czynna z grupy inhibitorów pompy protonowej, dostępna w recepturze jako surowiec farmaceutyczny w postaci proszku¹. Służy do sporządzania zawiesin doustnych z wodorowęglanem sodu, przepisywanych pacjentom, którym nie da się podać peletek dojelitowych z leku gotowego, przede wszystkim dzieciom i osobom żywionym przez sondę żołądkową¹. Farmakopea Polska XIII opisuje surowiec w monografii szczegółowej, wyznacza dla niego dawki maksymalne i umieszcza go w Wykazie B².

Charakterystyka omeprazolu

Jak nazywa się omeprazol na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Omeprazolum, a nazwa polska to omeprazol². Na recepcie surowiec pojawia się w dopełniaczu, jako Omeprazoli, obok Natrii hydrocarbonatis i Aquae¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jedna pozycja, Omeprazol³. Farmakopea prowadzi także monografie soli magnezowej i sodowej, Omeprazolum magnesicum i Omeprazolum natricum, ale w recepturze dostępna jest wyłącznie zasada³. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda omeprazol i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały proszek, a rozpuszczalność podaje terminami jakościowymi².

Z tego układu wynika postać preparatu recepturowego. Omeprazol nie przechodzi do wody w ilości pozwalającej sporządzić roztwór, więc leki z tym surowcem wykonuje się jako zawiesiny doustne, w których substancja czynna pozostaje rozproszona w fazie wodnej¹.

Zastosowanie omeprazolu w recepturze

Omeprazol hamuje wydzielanie kwasu solnego i jest stosowany w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, w refluksowym zapaleniu przełyku, w owrzodzeniach związanych z przyjmowaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz w eradykacji Helicobacter pylori¹. Ma wskazania do stosowania u dzieci powyżej 1. roku życia i o masie ciała co najmniej 10 kg¹.

W aptece surowiec zastąpił dotychczasową drogę wykonywania takich preparatów. Proszki dzielone i zawiesiny robiono z peletek wydobytych z leku gotowego, a to wymagało rozcierania postaci dojelitowej i zawieszania otrzymanej masy w roztworze wodorowęglanu sodu¹.

Jak wygląda skład recepturowej zawiesiny z omeprazolem?

Zawiesina doustna z omeprazolem to preparat wodny o odczynie zasadowym, którego trzon jest wspólny dla wszystkich zbadanych wariantów¹.

• woda – do 100,0 mL
• wodorowęglan sodu – 8,0
• glicerol – 5,0
• omeprazol – 0,4

Substancję pomocniczą dobiera się z trzech, w dwóch ilościach¹.

Każda z tych substancji ułatwia rozpraszanie omeprazolu, daje osad o mniejszych agregatach i wydłuża czas sedymentacji zawiesiny¹.

Stężenia i dawki maksymalne omeprazolu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII prowadzi dla omeprazolu i jego soli sodowej wspólny wiersz, z działaniem opisanym jako inhibitor pompy protonowej⁴.

Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁵. Zawiesina o składzie zbadanym w recepturze zawiera 0,4 g omeprazolu w 100 mL, czyli 4 mg/mL¹. Zapis stężenia z recepty przeliczysz przelicznikiem stężeń.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty i ze sposobu użycia leku wynika przekroczenie dawki maksymalnej, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości wyznaczonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁵.

Niezgodności recepturowe omeprazolu

Wszystkie niezgodności recepturowe omeprazolu sprowadzają się do jego nietrwałości, a rozstrzyga o niej odczyn mieszaniny.

• Środowisko kwaśne. Omeprazol jest słabą zasadą, która po podaniu doustnym ulega inaktywacji w kwaśnym środowisku soku żołądkowego, dlatego leki gotowe mają postać dojelitową¹. Substancja czynna zachowuje trwałość przy pH równym 7,8 i wyższym, a najtrwalsza jest przy pH równym 11¹. Składnik obniżający odczyn preparatu odbiera zawiesinie substancję czynną.
• Podwyższona temperatura. W temperaturze pokojowej rozkład biegnie szybciej i zawiesina żółknie, a żółtobrunatna barwa pochodzi od produktów rozkładu omeprazolu, siarczków i benzimidazoli¹.
• Światło. Surowiec chroni się od światła⁶, a gotową zawiesinę przenosi się do butelki ze szkła oranżowego¹.

Niezgodnością nie są substancje słodzące i zwiększające lepkość. Glicerol, syrop prosty i glukoza wchodzą do składu zbadanych zawiesin recepturowych, a zawartość omeprazolu utrzymywała się w nich powyżej 90% przez dwa tygodnie¹.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z omeprazolem

Wykonanie zaczyna się od roztworu wodorowęglanu sodu, bo to on wyznacza odczyn preparatu. Stężenie 8% dobrano z rozpuszczalności samej sody oczyszczonej, która w temperaturze 20 °C wynosi 8,7 g na 100 mL wody¹.

1. Rozpuścić wodorowęglan sodu w wodzie, mieszając bagietką przez 45 minut albo na mieszadle magnetycznym przez 20 minut¹.
2. Odważony omeprazol przenieść do moździerza i dodawać porcjami glicerol albo syrop prosty, aż powstanie koncentrat zawiesiny o konsystencji pasty¹.
3. Pastę rozcieńczyć roztworem wodorowęglanu sodu¹.
4. Mieszaninę przenieść do cylindra miarowego i uzupełnić wodą do wymaganej objętości¹.
5. Zawiesinę przelać do butelki ze szkła oranżowego, przepłukując cylinder przenoszoną mieszaniną, żeby ograniczyć straty substancji czynnej¹.

W wariancie z glukozą kolejność jest inna. W wodzie rozpuszcza się najpierw wodorowęglan sodu, potem glukozę, a omeprazol rozciera się z niewielką ilością tego roztworu do uzyskania pasty i dopiero wtedy rozcieńcza pozostałą częścią¹.

Farmakopea prowadzi tę procedurę tak samo dla każdej zawiesiny. Stałe składniki rozciera się w moździerzu do proszku bardzo miałko rozdrobnionego, zwilża fazą rozpraszającą do jednorodnej pasty, rozcieńcza kolejnymi porcjami fazy płynnej, a moździerz przepłukuje jej resztą⁷. Gotowy preparat po 30 sekundach wstrząsania ma zachować jednolite rozproszenie nie krócej niż 3 minuty⁷, a w zbadanych zawiesinach z omeprazolem do rozproszenia osadu wystarczało 10 sekund wytrząsania¹.

Zawiesinę wydaje się w butelce szczelnie zamykanej nakrętką lub korkiem, oznakowanej poleceniem „zmieszać przed użyciem”⁸.

Przechowywanie i trwałość omeprazolu

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku, chroniąc od światła, w temperaturze od 2 °C do 8 °C⁶. Warunek chłodni dotyczy więc już samego proszku, nie dopiero gotowego preparatu.

Zawiesina jest preparatem zawierającym wodę i pozbawionym środków konserwujących, a dla takich okres przydatności do użycia wynosi nie dłużej niż 7 dni, a przy przechowywaniu w temperaturze od 2 °C do 8 °C nie dłużej niż 14 dni⁸. Badanie trwałości zawiesin recepturowych z omeprazolem dało ten sam wynik. Zawartość substancji czynnej utrzymywała się powyżej 90% przez 14 dni, ale preparaty trzymane w temperaturze pokojowej zmieniały barwę, dlatego zaleca się przechowywanie zawiesiny w lodówce i zużycie jej w ciągu dwóch tygodni¹. Termin ważności konkretnego preparatu wyznaczysz kalkulatorem trwałości leku recepturowego.

Bezpieczeństwo stosowania omeprazolu

Omeprazol figuruje w Wykazie B substancji silnie działających⁹, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.