Papaweryny chlorowodorek

Papaweryny chlorowodorek to substancja czynna stosowana w recepturze doustnie, w proszkach dzielonych i miksturach. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje mu działanie rozkurczające mięśnie gładkie i podaje dawki dla dwóch dróg podania, doustnej oraz podskórnej i domięśniowej¹. Jest solą słabej zasady, więc o wykonalności recepty rozstrzyga tu odczyn pozostałych składników, a nie samo stężenie surowca.

Charakterystyka papaweryny chlorowodorku

Jak nazywa się papaweryny chlorowodorek na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Papaverini hydrochloridum, polska papaweryny chlorowodorek, a angielska Papaverine hydrochloride². Na recepcie surowiec pojawia się w dopełniaczu, jako Papaverini hydrochloridi³. W rejestrze surowców farmaceutycznych wszystkie trzy preparaty noszą nazwę papaweryny chlorowodorek⁴, a odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda papaweryny chlorowodorek i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo białe lub prawie białe kryształy². Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi, którym rozdział o właściwościach przypisuje objętości rozpuszczalnika na gram substancji.

Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem w miksturze. Ilości spotykane w przepisach, od 0,2 g do 0,4 g na 100 g preparatu, potrzebują kilkunastu do kilkudziesięciu mililitrów wody, więc mieszczą się w objętości mikstury z zapasem, ale rozpuszcza się ją w części wody, a nie przez wsypanie do całej odważonej ilości. Wodny roztwór surowca ma odczyn kwaśny, a dla roztworu 2% Farmakopea wymaga pH od 3,0 do 4,0⁶. Ten odczyn decyduje, że każdy składnik alkalizujący przesuwa równowagę w stronę wolnej zasady.

Zastosowanie papaweryny chlorowodorku w recepturze

Surowiec działa rozkurczająco na mięśnie gładkie¹. W recepturze wchodzi do postaci doustnych, przede wszystkim mikstur i proszków dzielonych, obok składników uspokajających, na przykład fenobarbitalu sodu i płynnych preparatów galenowych³. Takie zestawienie jest zarazem najczęstszym powodem, dla którego papaweryny chlorowodorek trafia z mikstury do osobnych proszków, o czym niżej.

Stężenia i dawki maksymalne papaweryny chlorowodorku

Wykaz dawek podaje wartości osobno dla podania doustnego oraz dla wstrzyknięć podskórnych i domięśniowych¹.

Wartości z wykazu przyjęto dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁷. Przy recepcie na miksturę liczy się dawka przypadająca na łyżkę lub łyżeczkę, a nie ilość surowca w całym opakowaniu. W przepisie z 0,4 g surowca na 100 g mikstury dawkowanej łyżką o masie 10 g na jedną dawkę przypada 0,04 g³, czyli dolna granica dawki zwykle stosowanej. Rachunek dla własnej recepty wykonasz kalkulatorem dawki w miksturze.

Gdy ze składu i sposobu użycia podanego na recepcie wynika przekroczenie dawki maksymalnej, a wystawiający receptę tego nie oznaczył, osoba sporządzająca lek zmniejsza ilość surowca do wielkości wyznaczonej przez dawkę maksymalną⁷. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁷.

Papaweryny chlorowodorek należy do substancji silnie działających i figuruje w Wykazie B⁸, natomiast nie ma go w wykazie A, wykazie N ani wykazie P.

Niezgodności recepturowe papaweryny chlorowodorku

Sól rozpuszcza się w wodzie, wolna zasada papaweryny praktycznie nie, i na tej różnicy opiera się większość niezgodności tego surowca. Zasada papaweryny rozpuszcza się w wodzie w ilości 0,02 g/l, podczas gdy kodeina 8 g/l, a efedryna 50 g/l⁹. Dlatego przy kodeinie i efedrynie osad wytrącony w środowisku zasadowym rozpuszcza się z powrotem w mieszance, co nazywa się niezgodnością pozorną, a przy papawerynie zostaje w butelce i wymaga poprawy recepty⁹.

• Składniki alkalizujące. Fenobarbital sodu daje z chlorowodorkiem papaweryny niezgodność zawsze, niezależnie od stężenia obu składników⁹. W osadzie wypada wtedy papaweryna, a przy większych stężeniach surowca pojawia się w nim również fenobarbital⁹. Reakcję potwierdza sama monografia, w której dodanie roztworu amoniaku do wodnego roztworu surowca wytrąca osad⁶.
• Bromki i jodki. Bromki lub jodki przepisane w mieszance w ilości 5% i większej wytrącają z solami alkaloidów, w tym z chlorowodorkiem papaweryny, trudno rozpuszczalne bromowodorki i jodowodorki, a osad powstaje również przy stężeniu 2%³. W recepcie z jodkiem potasu 2% i chlorowodorkiem papaweryny 0,2% wytrąca się jodowodorek papaweryny, a poprawa polega na sporządzeniu dwóch osobnych roztworów albo na wydaniu papaweryny w proszkach³.
• Węgiel leczniczy. Alkaloidy adsorbują się na węglu leczniczym, przez co działanie leku maleje albo znika, a poprawa polega na rozdzieleniu składników i przyjmowaniu ich w odstępie czasu⁹.

Chlorowodorku papaweryny nie da się uratować zmianą kolejności mieszania ani rozcieńczeniem, więc wydziela się go ze składu mikstury i podaje osobno, w proszkach dzielonych⁹.

Skład konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych, który wskazuje pary składników wchodzące w reakcję i podpowiada kierunek poprawy.

Sporządzanie preparatów z chlorowodorkiem papaweryny

Proszki dzielone z surowcem wydzielonym z mikstury sporządza się w kolejności, która chroni odważoną dawkę przed stratą w porach moździerza³.

1. Przeliczyć ilość surowca z mikstury na jedną dawkę. Przy 0,4 g na miksturę dawkowaną dziesięcioma łyżkami na proszek przypada 0,04 g³.
2. Uzupełnić proszek laktozą do masy 0,1 g, ponieważ sama dawka surowca jest za mała, żeby wykonać z niej proszek³.
3. Zatrzeć pory moździerza częścią laktozy, dodać chlorowodorek papaweryny, a następnie resztę laktozy³.
4. Rozsypać mieszaninę według naważki wzorcowej do opłatków skrobiowych³.
5. Sprawdzić jednolitość masy proszków. Dla proszków o masie poniżej 300 mg masa każdej jednostki mieści się w granicach od 90% do 110% masy deklarowanej¹⁰.

Przy postaci płynnej obowiązuje zasada ogólna dla składników trudno rozpuszczalnych. Surowiec odważa się, rozpuszcza w części rozpuszczalnika, a dopiero potem uzupełnia do wymaganej masy, przy czym substancję trudno rozpuszczalną w wodzie rozpuszcza się we współrozpuszczalniku wskazanym w przepisie albo w wodzie o podwyższonej temperaturze¹¹. Gotowy roztwór z widocznymi cząstkami nierozpuszczonymi przesącza się przez odpowiedni sączek¹¹.

Przechowywanie i trwałość preparatów z chlorowodorkiem papaweryny

Preparaty przechowuje się w dobrze zamkniętych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C i bez dostępu światła¹¹. Okres przydatności zależy od postaci.

Okres przydatności preparatu nie może być dłuższy niż czas pozostały do upływu terminu ważności substancji czynnej użytej do jego sporządzenia¹¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.