Ichtiol

Ichtiol (Ichthammolum, sulfobituminian amonowy) to gęsta, ciemna ciecz otrzymywana z destylacji i sulfonowania łupków bitumicznych, stosowana w recepturze jako substancja czynna o działaniu przeciwzapalnym, ściągającym i antyseptycznym w maściach i pastach na skórę¹. Zawiera związaną organicznie siarkę, której obecność warunkuje działanie lecznicze, a jednocześnie czyni ten surowiec jednym z najtrudniejszych technologicznie składników recepturowych.

Charakterystyka ichtiolu

Ichtiol jest gęstą, ciemnobrunatną do prawie czarnej cieczą o charakterystycznym, silnym zapachu bituminicznym¹. Zawiera związaną organicznie siarkę w ilości powyżej około 10%, występującą głównie w postaci amonowych soli kwasów sulfonowych, co odróżnia go od prostych mieszanin siarki¹.

Pod względem rozpuszczalności ichtiol miesza się z wodą i z glicerolem, jest częściowo rozpuszczalny w etanolu, a z tłuszczami i wazeliną tworzy emulsje¹. Ta mieszalność z wodą i glicerolem oraz zdolność do emulgowania z podłożami tłuszczowymi decydują o sposobie wprowadzania go do preparatów.

Zastosowanie ichtiolu w recepturze

Ichtiol stosuje się w recepturze jako substancję czynną o działaniu przeciwzapalnym, ściągającym, antyseptycznym i „wyciągającym”, przede wszystkim w maściach i pastach do stosowania na skórę². Najbardziej znanym preparatem jest maść ichtiolowa, sporządzana zwykle w stężeniu 10% na podłożu z lanoliny i wazeliny.

Do czego stosuje się ichtiol w recepturze?

Ichtiol wchodzi w skład preparatów na czyraki, trądzik, wyprysk i miejscowe stany zapalne skóry, gdzie wykorzystuje się jego działanie przeciwzapalne oraz ściągające². Bywa łączony z podłożami maściowymi i pastami cynkowymi, a jego mieszalność z glicerolem pozwala wprowadzać go także do preparatów o charakterze hydrofilowym.

Stężenia i dawki maksymalne ichtiolu

Typowe stężenie ichtiolu w preparatach recepturowych mieści się w zakresie od 5 do 30%, najczęściej 10–20%, a klasyczna maść ichtiolowa zawiera 10% surowca². Wyższe stężenia stosuje się w pastach i preparatach o silniejszym działaniu ściągającym.

Ichtiol przeznaczony jest do stosowania zewnętrznego i nie ma ustalonej farmakopealnej dawki maksymalnej, ponieważ monografia Farmakopei Polskiej określa jego tożsamość i czystość, a nie limit dawkowania¹. O udziale surowca decyduje wskazanie i wymagana konsystencja preparatu, a nie limit farmakopealny. Współczynnik wyparcia nie dotyczy ichtiolu, gdyż nie jest on formowany w czopki.

Niezgodności recepturowe ichtiolu

Ichtiol jest jednym z surowców najczęściej wywołujących niezgodności recepturowe, dlatego jego połączenia wymagają szczególnej ostrożności². Zasadą jest łączenie go możliwie z niewielką liczbą składników i unikanie substancji reagujących z solami amonowymi kwasów sulfonowych.

Z kwasami oraz substancjami reagującymi kwaśno, w tym z kwasem salicylowym, ichtiol tworzy galaretowaty osad i rozwarstwia się, ponieważ dochodzi do wytrącenia wolnych kwasów sulfonowych². Z solami metali ciężkich, na przykład z solami cynku, wytrącają się nierozpuszczalne połączenia, a z azotanem srebra i substancjami reagującymi alkalicznie może wydzielać się amoniak. Z solami alkaloidów, garbnikami oraz bromkami w wyższych stężeniach ichtiol również daje osady i zmętnienia. Aby zapobiec niezgodności, składniki reagujące z ichtiolem należy pomijać lub zastępować, wprowadzać go do podłoża jako ostatni i nie łączyć go z roztworami o odczynie kwaśnym.

Sporządzanie preparatów z ichtiolem

Ichtiol wprowadza się do podłoża w temperaturze pokojowej, mieszając go z niewielką ilością podłoża lub z glicerolem, a następnie uzupełniając pozostałą częścią podłoża². Surowca nie należy nadmiernie ogrzewać, ponieważ podwyższona temperatura sprzyja rozkładowi i pogarsza jednorodność preparatu.

Ze względu na mieszalność z wodą i glicerolem ichtiol najłatwiej rozprowadza się po zmieszaniu z fazą hydrofilową, a dopiero potem z podłożem tłuszczowym. Dokładne, stopniowe ucieranie zapobiega rozwarstwieniu i pozwala uzyskać jednolitą maść lub pastę.

Przechowywanie i trwałość ichtiolu

Ichtiol przechowuje się w dobrze zamkniętych opakowaniach, chroniąc przed światłem, ponieważ jest wrażliwy na czynniki przyspieszające jego rozkład¹. Silny, charakterystyczny zapach oraz ciemna barwa są cechą surowca, natomiast wyraźna zmiana konsystencji lub odczynu świadczy o jego zepsuciu.

Preparaty z ichtiolem sporządza się w ilościach odpowiadających planowanemu okresowi stosowania, aby ograniczyć ryzyko rozwarstwienia i zmian w czasie przechowywania.

Bezpieczeństwo stosowania ichtiolu

Ichtiol jest przeznaczony wyłącznie do stosowania zewnętrznego na skórę i w typowych stężeniach recepturowych jest zwykle dobrze tolerowany². Charakterystyczny zapach i ciemne zabarwienie preparatu, które może brudzić odzież, są jego naturalnymi właściwościami.

Możliwe jest miejscowe podrażnienie skóry, dlatego preparatów z ichtiolem nie stosuje się na uszkodzoną skórę ani na rozległe powierzchnie bez wskazań. W razie wątpliwości co do zgodności składu należy zweryfikować recepturę pod kątem opisanych niezgodności.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.