Sodu cytrynian
Sodu cytrynian (Natrii citras) – surowiec do farmakopealnego buforu cytrynianowego do kropli do oczu i do roztworów hamujących krzepnięcie krwi in vitro.
Sodu cytrynian to substancja pomocnicza stosowana w recepturze w preparatach wodnych, przede wszystkim jako składnik roztworu buforującego doprowadzającego pH kropli do oczu do wartości wymaganej przez monografię narodową1. Farmakopea Polska XIII przypisuje mu w Wykazie dawek jedną drogę podania, pozaustrojową, i wiąże z nią hamowanie krzepnięcia krwi in vitro2. Monografia opisuje sól dwuwodną3 i taka też postać jest w obrocie aptecznym – oba preparaty z rejestru surowców farmaceutycznych noszą nazwę Natrii citras dihydricum4.
Charakterystyka sodu cytrynianu
Jak nazywa się sodu cytrynian na recepcie i w rejestrze?
Nazwa łacińska monografii to Natrii citras, polska sodu cytrynian, a angielska Sodium citrate3. W rejestrze surowców farmaceutycznych oba preparaty figurują jako Natrii citras dihydricum, jeden pod nazwą polską „Cytrynian sodu dwuwodny”, drugi „Sodu cytrynian dwuwodny”4. Na recepcie i w piśmiennictwie recepturowym pojawia się też nazwa preparatu, nie surowca – bufor cytrynianowy oznaczony w monografii narodowej symbolem E1. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.
Jak wygląda sodu cytrynian i w czym się rozpuszcza?
Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo białe lub prawie białe, ziarniste kryształy, trudno rozpływające się w wilgotnym powietrzu3. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi i rozstrzyga nią, do której fazy preparatu surowiec wchodzi3.
| Rozpuszczalnik | Rozpuszczalność |
|---|---|
| Woda | łatwo rozpuszczalny |
| Etanol 96% | praktycznie nierozpuszczalny |
Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem. Cały wchodzi do fazy wodnej, a w preparacie spirytusowym albo w podłożu bezwodnym nie przejdzie do roztworu i zostanie nierozpuszczonym proszkiem. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.
Zastosowanie sodu cytrynianu w recepturze
Do czego stosuje się sodu cytrynian w recepturze?
Podstawowym zastosowaniem jest bufor cytrynianowy, jeden z roztworów pomocniczych buforujących wymienionych w monografii narodowej „Leki sporządzane w aptece”. Monografia oznacza go symbolem E i przypisuje kroplom do oczu z penicyliną1.
Bufor cytrynianowy (symbol E) to wodny roztwór doprowadzony rozcieńczonym kwasem solnym do pH 6,51.
- sodu cytrynian – 3,0 g
- woda – do 100,0 g
Drugim zastosowaniem farmakopealnym są roztwory antykoagulacyjne i do konserwacji krwi ludzkiej, w których sodu cytrynian jest składnikiem obok kwasu cytrynowego i glukozy5.
Wysycenia (Saturationes) to roztwory sodowych i potasowych soli kwasów organicznych przesycone dwutlenkiem węgla, przygotowywane przez rozpuszczenie węglanu lub wodorowęglanu sodu albo potasu i dodanie kwasu organicznego, na przykład cytrynowego6. Cytrynian sodu powstaje w nich w naczyniu z tych dwóch składników, więc na taką receptę odważa się wodorowęglan i kwas, nie gotową sól. Pozostałe postacie leku wykonywane w aptece zbiera dział receptury.
Stężenia sodu cytrynianu w preparatach recepturowych
Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla sodu cytrynianu jedną drogę podania, pozaustrojową, i jeden zakres stężeń zwykle stosowanych, od 1,0% do 3,5%, z działaniem hamującym krzepnięcie krwi in vitro2. Wykaz podaje dla tej drogi podania sam zakres stężeń zwykle stosowanych, więc jego górna granica nie jest pułapem uruchamiającym zmniejszenie naważki.
Farmakopealne roztwory antykoagulacyjne i do konserwacji krwi ludzkiej zawierają sodu cytrynian w ilościach podanych na 1000 mL roztworu7.
| Roztwór | Sodu cytrynian na 1000 mL |
|---|---|
| Kwas-cytrynian-glukoza (acid-citrate-glucose, ACD), skład A | 22,0 g |
| Kwas-cytrynian-glukoza (acid-citrate-glucose, ACD), skład B | 13,2 g |
| Cytrynian-fosforan-glukoza (citrate-phosphate-glucose, CPD) | 26,3 g |
Wszystkie trzy mieszczą się w zakresie od 1,0% do 3,5%, a gramy na procenty przeliczysz przelicznikiem stężeń. W preparatach recepturowych ilość surowca wyznacza przepis, nie ten zakres – bufor cytrynianowy zawiera 3,0 g sodu cytrynianu na 100,0 g roztworu1.
Sodu cytrynian nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N8. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.
Niezgodności recepturowe sodu cytrynianu
- Preparaty spirytusowe i bezwodne. Surowiec jest praktycznie nierozpuszczalny w etanolu 96%3, więc w roztworze spirytusowym i w podłożu bezwodnym zostaje nierozpuszczonym proszkiem, a preparat przestaje być roztworem.
- Składniki wrażliwe na odczyn zasadowy. Bufor cytrynianowy wymaga doprowadzenia pH w dół, rozcieńczonym kwasem solnym do 6,51, czyli sam roztwór surowca ma odczyn wyższy. W kroplach do oczu odczyn ma się mieścić w granicach od 3,5 do 8,59, dlatego przy składniku wrażliwym na pH liczy się nie tylko własna porcja surowca, ale odczyn całego preparatu.
- Woda krystalizacyjna w mieszaninach proszkowych. Proszki ze składnikiem zawierającym wodę krystalizacyjną wilgotnieją po zmianie wilgotności powietrza i temperatury, co piśmiennictwo recepturowe opisuje jako mieszaniny semitektyczne10. Postacią dostępną w aptece jest właśnie sól dwuwodna3.
Penicylina niezgodnością nie jest. Monografia narodowa wskazuje bufor cytrynianowy właśnie dla kropli do oczu z penicyliną1, a dodanie rozcieńczonego kwasu solnego jest w tym przepisie czynnością zamierzoną, nie reakcją do uniknięcia.
Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.
Sporządzanie preparatów z sodu cytrynianem
Roztwory pomocnicze przygotowuje się po to, żeby nie odważać niewielkich ilości substancji przy każdej recepcie1. Bufor cytrynianowy powstaje w trzech krokach1.
- Odważyć 3,0 g sodu cytrynianu.
- Rozpuścić w wodzie i uzupełnić wodą do 100,0 g.
- Doprowadzić odczyn rozcieńczonym kwasem solnym do pH 6,5.
Gotowy roztwór służy do doprowadzenia pH kropli do oczu do przedziału od 3,5 do 8,5, a nie do samodzielnego podania9.
Przechowywanie i trwałość sodu cytrynianu
Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku11, co odpowiada opisowi kryształów jako trudno rozpływających się w wilgotnym powietrzu3.
Bufor cytrynianowy jest preparatem wodnym bez środka konserwującego, więc bez danych o trwałości jego okres przydatności do użycia wynosi najwyżej 7 dni, a przy przechowywaniu w temperaturze od 2 °C do 8 °C najwyżej 14 dni12.
Surowce dopuszczone do obrotu
| Nazwa (wg rejestru) | Producent | Opakowania (EAN) |
|---|---|---|
| Cytrynian sodu dwuwodny | Amara Compounding sp. z o.o. | 25 g (EAN 5909990651306) · 50 g (EAN 5909990651320) · 100 g (EAN 5909990651337) · 250 g (EAN 5909990651344) |
| Sodu cytrynian dwuwodny | Fagron Sp. z o.o. | 100 g (EAN 5909994387614) · 250 g (EAN 5909994387621) · 1 kg (EAN 5909994387638) |
Zestawienie na podstawie rejestru4.
Źródła
- Farmakopea Polska XIII, Suplement 2024. Monografia: Leki sporządzane w aptece. Str. 5788. 2024 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Wykaz dawek substancji czynnych. T. III, str. 4929. 2023 ↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Natrii citras. T. III, str. 3858. 2023 ↩↩↩↩↩↩↩
- Lista Surowców Farmaceutycznych. Centrum e-Zdrowia, Rejestr Produktów Leczniczych. Stan na 2026-07-05 ↩↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Solutiones anticoagulantes et sanguinem humanum conservantes. T. III, str. 4389. 2023 ↩
- Kołodziejczyk MK, Nachajski MJ. Wyciągane z lamusa – rzecz o starych leku postaciach. Aptekarz Polski. 2015 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Solutiones anticoagulantes et sanguinem humanum conservantes. T. III, str. 4389–4390. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Wykazy A, B, N. T. III, str. 4956–4964. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII, Suplement 2024. Monografia: Leki sporządzane w aptece. Str. 5787. 2024 ↩↩
- Kasperek R. Trudności i niezgodności recepturowe. Aptekarz Polski. 2016 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Natrii citras. T. III, str. 3859. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII, Suplement 2024. Monografia: Leki sporządzane w aptece. Str. 5775. 2024 ↩
Treść specjalistyczna
Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.