Spirytus salicylowy

Spirytus salicylowy to etanolowo-wodny roztwór kwasu salicylowego w stężeniu 2%, opisany monografią narodową Farmakopei Polskiej XIII¹. W aptece pracuje się na płynie kupionym gotowym – rejestr surowców farmaceutycznych wymienia dwa preparaty, w opakowaniach od 50 g do 25 kg².

Charakterystyka spirytusu salicylowego

Jak nazywa się spirytus salicylowy na recepcie i w rejestrze?

Monografia narodowa nosi tytuł Spiritus salicylatus, a pod nim podaje synonim Solutio Acidi salicylici spirituosa¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych preparat figuruje jako spirytus salicylowy². Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Co zawiera gotowy spirytus salicylowy?

Farmakopea definiuje preparat jako etanolowo-wodny roztwór kwasu salicylowego, a jego wygląd opisuje jako bezbarwną, przezroczystą ciecz o charakterystycznym zapachu etanolu¹. Przepis farmakopealny wymienia trzy składniki na 100 części preparatu, więc 2,0 cz. substancji czynnej odpowiada stężeniu 2%¹.

• etanol 96% – 68,0 cz.
• woda oczyszczona – 30,0 cz.
• kwas salicylowy – 2,0 cz.

Kolejność sporządzania wyznacza rozpuszczalność substancji czynnej, która w etanolu 96% jest łatwo rozpuszczalna, a w wodzie trudno rozpuszczalna³. Piśmiennictwo recepturowe podaje te same relacje liczbowo, jako 1 część kwasu salicylowego na 3 części alkoholu etylowego i 1 część na 460 części wody⁴. Dlatego kwas rozpuszcza się najpierw w etanolu 96%, a wodę dodaje się do gotowego roztworu¹.

Jaką moc ma etanol w gotowym spirytusie?

Moc etanolu w gotowym płynie mieści się w granicach od 66,0% do 74,0% (V/V)¹. Ta wartość rozstrzyga, ile etanolu spirytus wnosi do preparatu złożonego. Recepty na roztwory i zawiesiny spirytusowe zapisują moc rozpuszczalnika wprost, na przykład etanol 40° albo 70°, i uzupełnia się je wodą do tej mocy⁴. Moc mieszaniny wyliczysz kalkulatorem etanolu do receptury.

Ile waży spirytus salicylowy?

Gęstość względna preparatu wynosi od 0,881 do 0,902¹. Sto mililitrów płynu waży zatem około 88 g do 90 g, a 100 g zajmuje objętość około 111 mL do 114 mL. Przelicznik działa w obie strony, bo rejestr podaje opakowania w obu jednostkach – Fagron wyłącznie w gramach, od 50 g do 4000 g, a Amara Compounding także w litrach, w pojemnikach 1 l i 5 l².

Zastosowanie spirytusu salicylowego w recepturze

W roztworach etanolowych kwas salicylowy pełni rolę środka odkażającego⁴. Działa grzybobójczo oraz bakteriobójczo wobec Cutibacterium acnes, dlatego preparaty z jego udziałem są ordynowane w trądziku, łojotokowym i atopowym zapaleniu skóry, łuszczycy, łupieżu oraz zapaleniu mieszków włosowych⁴. Poza gotowym spirytusem farmakopealnym roztwory etanolowe z kwasem salicylowym sporządza się także recepturowo, z surowca i etanolu o mocy zapisanej na recepcie⁴.

Jak wygląda recepta na roztwór spirytusowy z kwasem salicylowym?

Roztwór z mentolem i rezorcyną to płyn do stosowania zewnętrznego na skórę głowy, sporządzany z surowców, nie z gotowego spirytusu⁴.

• etanol 70° – do 100,0
• kwas salicylowy – 1,0
• mentol – 1,0
• rezorcyna – 1,0

Płyn z mentolem i tymolem przepisuje się jako krople do płukania gardła, po 20 kropli na pół szklanki wody⁴.

• spirytus winny 96° – 30,0
• kwas salicylowy – 1,0
• mentol – 0,5
• tymol – 0,05

Oba płyny wykonuje się w tej samej kolejności⁴.

1. Odważyć składniki proszkowe.
2. Rozpuścić je w etanolu.
3. Dodać pozostałe składniki płynne.
4. Uzupełnić wodą do żądanej ilości, gdy recepta zapisuje etanol o mocy niższej niż moc użytego surowca.

Ilość wody do takiego uzupełnienia poda kalkulator etanolu do receptury.

Stężenia i dawki maksymalne spirytusu salicylowego

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla kwasu salicylowego jedną drogę podania, zewnętrzną, i rozdziela wartości według zamierzonego działania⁵.

Farmakopealny spirytus salicylowy z 2% kwasu mieści się w zakresie zwykle stosowanym dla działania antyseptycznego¹. Recepta na mocniejszy roztwór spirytusowy trafia w stężenie maksymalne zależne od celu preparatu, czyli 10,0% przy działaniu antyseptycznym i 50,0% przy keratolitycznym⁵. Wartości wykazu ustalono dla mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Co robić, gdy recepta przekracza stężenie maksymalne?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości wyznaczonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶.

Niezgodności recepturowe spirytusu salicylowego

Niezgodność recepturową wnosi do preparatu substancja czynna, o fenolowej budowie i kwasowym charakterze⁷.

• Sole żelaza(III). Grupa fenolowa daje z jonami żelaza(III) zabarwienie od fioletowego do purpurowego, więc płyn zmienia barwę⁷. Surowców wnoszących te jony nie łączy się z kwasem salicylowym.
• Substancje zasadowe. Wodorowęglany, mydła i silne zasady tworzą salicylan, przez co znika wolny kwas odpowiadający za działanie⁷.
• Woda i pozostałe składniki płynne. Wchodzą do preparatu po rozpuszczeniu substancji stałych w etanolu, a nie przed nim⁴.

Euteksja niezgodnością w tym preparacie nie jest. Kwas salicylowy tworzy mieszaniny eutektyczne z kamforą, mentolem i tymolem, ale w lekach płynnych zjawisko to pozostaje nieistotne i wpływa dopiero na jakość stałych postaci leku⁴. Dowodem są recepturowe roztwory etanolowe, w których mentol i tymol stoją obok kwasu salicylowego⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Przechowywanie spirytusu salicylowego

Preparat przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła¹.

Bezpieczeństwo stosowania spirytusu salicylowego

Kwas salicylowy łatwo wchłania się przez skórę i może dawać objawy ogólnoustrojowe, takie jak wymioty, biegunka, bóle głowy, szumy uszne i trudności w oddychaniu. Z tego powodu preparatów z jego udziałem nie nakłada się na skórę uszkodzoną ani objętą stanem zapalnym, a przy stosowaniu unika się kontaktu z ustami, oczami i błonami śluzowymi. Ostrożności wymagają pacjenci z cukrzycą, zaburzeniami krążenia i neuropatiami w obrębie kończyn, a u kobiet w ciąży i karmiących oraz u dzieci i młodzieży poniżej 12. roku życia kwasu salicylowego się unika⁴.

Substancją czynną preparatu jest kwas salicylowy, wpisany do Wykazu B substancji silnie działających⁸. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².