Wazelina hydrofilowa
Wazelina hydrofilowa (Vaselinum hydrophylicum) – bezwodne podłoże absorpcyjne o liczbie wodnej minimum 250, podłoże maści cynkowej i kamforowej FP XIII.
Wazelina hydrofilowa to bezwodne podłoże maściowe, które emulguje wodę, czyli podłoże absorpcyjne1. Farmakopea Polska XIII ma dla niego monografię narodową i stawia na nim dwie maści farmakopealne, maść z tlenkiem cynku i maść kamforową2,3. W recepturze służy zarówno do maści bezwodnych, jak i uwodnionych4, a rejestr surowców farmaceutycznych wymienia je u trzech podmiotów5.
Charakterystyka wazeliny hydrofilowej
Jak nazywa się wazelina hydrofilowa i z czym można ją pomylić?
Tytuł monografii narodowej to Vaselinum hydrophylicum, a nazwa polska wazelina hydrofilowa1. Pod tą samą nazwą podłoże figuruje w rejestrze surowców farmaceutycznych5. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.
Nazwa różni się jednym słowem od maści hydrofilowej (Unguentum hydrophylicum), a to inne podłoże, o charakterze kremu hydrofilowego. Maść hydrofilowa zawiera 37,0 cz. wody oczyszczonej, laurylosiarczan sodu i glikol propylenowy, i tworzy z gorącą wodą emulsję o/w6. Wazelina hydrofilowa jest bezwodna.
Jak wygląda wazelina hydrofilowa i w czym się rozpuszcza?
Farmakopea opisuje wygląd podłoża jako białą lub żółtawobiałą, przeświecającą, jednorodną, miękką masę1. Konsystencja maści na tym podłożu jest twardsza niż na samej wazelinie, za co odpowiada wosk w składzie4.
Wazelina hydrofilowa powtarza wiele cech wazeliny białej4, która stanowi 86 na 100 części jej składu1. Rozpuszczalność tego składnika wyznacza fazę, w której pracuje całe podłoże7.
| Rozpuszczalnik | Rozpuszczalność wazeliny białej |
|---|---|
| Woda | praktycznie nierozpuszczalna |
| Etanol 96% | praktycznie nierozpuszczalna |
| Glicerol | praktycznie nierozpuszczalna |
| Chlorek metylenu | trudno rozpuszczalna |
Z tego układu wynika sposób wprowadzania substancji czynnej. Surowce lipofilne rozpuszcza się w stopionym podłożu, wodne wchodzą jako roztwór, który podłoże emulguje, a proszki nierozpuszczalne w żadnej z tych faz zostają w maści zawiesiną.
Ile wody wiąże wazelina hydrofilowa?
Liczba wodna to liczba gramów wody, jaką 100 g bezwodnego podłoża trwale wiąże w temperaturze 20 °C8. Farmakopea podaje tę pojemność jako zdolność absorbowania wody i normuje ją od dołu: 10,0 g stopionej wazeliny hydrofilowej wiąże nie mniej niż 25 g wody, czyli 250 g na 100 g podłoża1. Tę samą wartość, również jako minimum, podaje piśmiennictwo recepturowe4.
Wartości w zestawieniu są minimami z monografii narodowych, przeliczonymi na 100 g podłoża, bo maść białą Farmakopea bada na 20,0 g, a pozostałe podłoża na 10,0 g.
| Podłoże | Woda wiązana przez 100 g |
|---|---|
| Maść biała (Unguentum album) | 20 g9 |
| Maść cholesterolowa (Cholesteroli unguentum) | 120 g10 |
| Wazelina hydrofilowa | 250 g1 |
| Maść eucerynowa I (Unguentum eucerini I) | 300 g11 |
Zestawienie wyznacza miejsce wazeliny hydrofilowej w recepcie z fazą wodną. Około 40 g tego podłoża wiąże 100 g wody, więc kilkugramowy roztwór mieści się w jego pojemności z dużym zapasem. Przy maści z fazą wodną rzędu kilkudziesięciu procent decyduje już wybór podłoża, bo 100 g maści białej wiąże 20 g wody, a wazelina hydrofilowa ponad dwunastokrotnie więcej.
Zastosowanie wazeliny hydrofilowej w recepturze
Podłoże służy do maści epidermalnych, także na zmiany skórne sączące, oraz do maści uwodnionych4, w których związana woda daje preparat o charakterze emulsji woda w oleju8. Monografia ogólna półstałych preparatów do stosowania na skórę zalicza takie podłoża do maści emulgujących wodę, które po homogenizacji dają emulsje typu woda w oleju albo olej w wodzie, zależnie od użytych emulgatorów12.
Piśmiennictwo recepturowe zaleca wazelinę hydrofilową do maści z kwasem borowym, chloramfenikolem, hydrokortyzonem, prednizolonem, metronidazolem, taniną, chlorowodorkiem tetrakainy, mocznikiem, witaminą A i tlenkiem cynku4.
W jakich preparatach farmakopealnych wazelina hydrofilowa jest podłożem?
Dwie monografie narodowe opierają na niej cały preparat, w obu w ilości 90,0 cz. na 100.
Maść z tlenkiem cynku (Zinci oxidi unguentum, Unguentum Zinci, maść cynkowa) to półstały preparat z tlenkiem cynku rozproszonym w podłożu hydrofobowym, biała masa o słabym zapachu wosku2.
- wazelina hydrofilowa – 90,0 cz.
- tlenek cynku – 10,0 cz.
Maść kamforowa (Camphorae unguentum) to półstały preparat z kamforą rozproszoną w podłożu bezwodnym, emulgującym wodę, białożółtawa masa o charakterystycznym zapachu kamfory3.
- wazelina hydrofilowa – 90,0 cz.
- kamfora – 10,0 cz.
Podobieństwo nazw preparatu nie przenosi się na podłoże. Pasta cynkowa (Zinci oxidi pasta, Pasta Zinci) stoi na wazelinie białej i zawiera 50,0 cz. wazeliny białej, 25,0 cz. tlenku cynku oraz 25,0 cz. skrobi pszenicznej13. Maść cynkowa i pasta cynkowa mają więc różne podłoża.
Stężenia i ilości wazeliny hydrofilowej w recepturze
Ilość podłoża w recepcie wynika z dopełnienia do masy preparatu i z ilości fazy wodnej, którą ma związać. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przy podaniu zewnętrznym podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku, a nie ilość podłoża14.
W przepisach farmakopealnych podłoże stanowi 90,0 cz. na 100 cz. maści2,3. W recepcie z fazą wodną jego ilość zmniejsza się o masę roztworu, jak w recepturowej maści z jodkiem potasu, gdzie na 50,0 g preparatu wchodzi 40,9 g podłoża, 4,0 g roztworu wodnego, 5,0 g jodku potasu i 0,1 g tiosiarczanu sodu8. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.
Niezgodności recepturowe wazeliny hydrofilowej
Wazelina biała, główny składnik podłoża, nie wchodzi w interakcje z substancjami leczniczymi i nie zmienia się pod wpływem wilgoci ani światła4.
- Faza wodna ponad pojemność podłoża. Powyżej 250 g wody na 100 g wazeliny hydrofilowej woda nie zostaje wemulgowana i zostaje w maści widocznymi kroplami1.
- Glicerol jako ciecz do rozcierania proszków. Do maści na podłożach lipofilowych, węglowodorowych, absorpcyjnych oraz o charakterze emulsji woda w oleju dodaje się olej mineralny, a glicerol do podłoży zmywalnych i rozpuszczalnych w wodzie15. Do rozcierania proszków w wazelinie hydrofilowej służy parafina ciekła.
- Wolny jod w maści z jodkiem potasu. Do recepturowej maści z jodkiem potasu na wazelinie hydrofilowej dodaje się tiosiarczan sodu, który wiąże wolny jod wydzielający się z roztworu jodku potasu pod wpływem tlenu8.
Niezgodnością nie jest ani tlenek cynku, ani kamfora, mimo lotności tej drugiej. Oba surowce stoją z wazeliną hydrofilową w monografiach narodowych, a kamforę rozpuszcza się w stopionym podłożu o temperaturze około 40 °C2,3.
Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.
Sporządzanie preparatów z wazeliną hydrofilową
Farmakopea podaje skład podłoża i kolejność stapiania składników1.
- wazelina biała – 86,0 cz.
- wosk biały – 8,0 cz.
- cholesterol – 3,0 cz.
- alkohol stearylowy – 3,0 cz.
- Stopić cholesterol, alkohol stearylowy i wosk biały.
- Dodać wazelinę białą i ogrzewać do jej stopienia.
- Mieszać do zastygnięcia.
Dużą zdolność wiązania wody piśmiennictwo recepturowe przypisuje obecności w tym składzie trzech emulgatorów, cholesterolu, alkoholu stearylowego i wosku białego4.
Substancje stałe wprowadza się przez ucieranie. Maść z tlenkiem cynku powstaje w jednym kroku: miałko sproszkowany tlenek cynku ucierać z dodawaną porcjami wazeliną hydrofilową do utworzenia jednorodnej mieszaniny2. W gotowej maści żadna cząstka substancji czynnej nie może być większa niż 180 µm16.
Surowce rozpuszczalne w podłożu wprowadza się po stopieniu. Kamforę rozpuszcza się w stopionym podłożu o temperaturze około 40 °C i miesza do zastygnięcia3.
Fazę wodną emulguje się na zimno, w moździerzu. Protokół recepturowej maści uwodnionej z jodkiem potasu przebiega tak8:
- Rozpuścić w odważonej wodzie substancje przewidziane w recepcie.
- Odważone podłoże przenosić porcjami do moździerza i ucierać.
- Dodawać roztwór wodny kroplami i emulgować, mieszając do jednolitej konsystencji.
Stężenie gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści, a pozostałe zestawienia dla stołu recepturowego zbiera przewodnik po recepturze aptecznej.
Przechowywanie i trwałość wazeliny hydrofilowej
Podłoże przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku1. Gotowe preparaty mają własne warunki.
| Preparat | Warunki przechowywania |
|---|---|
| Maść z tlenkiem cynku | dobrze zamknięty pojemnik, temperatura nie wyższa niż 25 °C16 |
| Maść kamforowa | dobrze zamknięty pojemnik, temperatura nie wyższa niż 25 °C3 |
| Recepturowa maść uwodniona z jodkiem potasu | do 30 dni, w chłodnym miejscu8 |
Bezpieczeństwo stosowania wazeliny hydrofilowej
Wazelina hydrofilowa nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N17. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.
Podłoże jest bardzo dobrze tolerowane przez skórę4.
Surowce dopuszczone do obrotu
| Nazwa (wg rejestru) | Producent | Opakowania (EAN) |
|---|---|---|
| Wazelina hydrofilowa | Amara Compounding sp. z o.o. | 100 g (EAN 5909990086153) · 250 g (EAN 5909990086160) · 500 g (EAN 5909990086177) · 1000 g (EAN 5909990086184) · 50 g (EAN 5901315021900) · 25 g (EAN 05901315023195) |
| Wazelina hydrofilowa | Fagron Sp. z o.o. | 50 g (EAN 5909991098766) · 100 g (EAN 5909991098773) · 250 g (EAN 5909991098780) · 500 g (EAN 5909991098797) · 1 kg (EAN 5909991098803) |
| Wazelina hydrolifowa | Wytwórnia Euceryny Laboratorium Farmaceutyczne COEL S.J. E.Z.M. Konstanty | 500 g (EAN 5909990075775) · 1 kg (EAN 5909990075782) · 2 kg (EAN 5909990075799) · 7 kg (EAN 5909990075805) |
Zestawienie na podstawie rejestru5.
Źródła
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Vaselinum hydrophylicum. T. III, str. 4881. 2023 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Zinci oxidi unguentum. T. III, str. 4883. 2023 ↩↩↩↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Camphorae unguentum. T. III, str. 4829. 2023 ↩↩↩↩↩↩
- Kasperek-Nowakiewicz R. Powszechne i nowoczesne podłoża maściowe stosowane w recepturze. Aptekarz Polski. 2019 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Lista Surowców Farmaceutycznych. Centrum e-Zdrowia, Rejestr Produktów Leczniczych. Stan na 2026-07-05 ↩↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Unguentum hydrophylicum. T. III, str. 4878. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Vaselinum album. T. III, str. 4721. 2023 ↩
- Kasperek-Nowakiewicz R. Maści jako półstała forma leku recepturowego. Część druga. Repetytorium do specjalizacji. Aptekarz Polski. 2017 ↩↩↩↩↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Unguentum album. T. III, str. 4877. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Cholesteroli unguentum. T. III, str. 4830. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Unguentum eucerini I. T. III, str. 4878. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Praeparationes semi solidae ad usum dermicum. T. I, str. 1169. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Zinci oxidi pasta. T. III, str. 4883. 2023 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Wykaz dawek substancji czynnych, Wyjaśnienia. T. III, str. 4887. 2023 ↩
- Kasperek-Nowakiewicz R. Maści jako półstała forma leku recepturowego. Repetytorium do specjalizacji. Aptekarz Polski. 2017 ↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Zinci oxidi unguentum. T. III, str. 4884. 2023 ↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Wykazy A, B, N. T. III, str. 4956–4964. 2023 ↩
Treść specjalistyczna
Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.