Witamina C

Witamina C, czyli kwas askorbowy, to substancja czynna stosowana w recepturze doustnie oraz zewnętrznie w maściach na skórę. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje jej działanie witaminy stosowanej zapobiegawczo i leczniczo w gnilcu, i podaje dla niej dwie drogi podania, doustną oraz dożylną¹. Przepisy preparatów z tym surowcem pochodzą z piśmiennictwa recepturowego.

Charakterystyka witaminy C

Jak nazywa się witamina C na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Acidum ascorbicum, nazwa polska to kwas askorbowy, a angielska Ascorbic acid². W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec figuruje pod dwiema nazwami, kwas askorbowy oraz Vitaminum C³. Na recepcie pojawia się najczęściej jako Acidum ascorbicum albo Vitaminum C, a odpowiedniki nazw z receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda kwas askorbowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy, zmieniające zabarwienie pod wpływem powietrza i wilgoci². Zmiana zabarwienia jest więc widocznym objawem kontaktu z powietrzem albo wilgocią.

Terminy pochodzą z monografii² i wyznaczają fazę, w której surowiec się rozprowadzi. Do roztworów wodnych i do fazy wodnej podłoży emulsyjnych kwas askorbowy wchodzi bez trudu, w spirytusach rozpuszcza się trudniej, a w podłożach bezwodnych zostaje zawiesiną i wymaga rozdrobnienia. Temperatura topnienia wynosi około 190 °C i towarzyszy jej rozkład², więc stopienie surowca do podłoża nie wchodzi w grę.

Wodny roztwór jest silnie kwaśny, dla stężenia 5% monografia podaje pH od 2,1 do 2,6². Dodatek surowca obniża więc odczyn całego preparatu.

Zastosowanie witaminy C w recepturze

Wykaz dawek przewiduje dla kwasu askorbowego podanie doustne z dawką jednorazową od 0,06 g do 0,18 g¹. Zewnętrznie surowiec wchodzi do maści pielęgnacyjnych i regenerujących, w preparatach na skórę stosowany razem z innymi witaminami⁴.

Jakie maści z kwasem askorbowym wykonuje się w recepturze?

Maść z kwasem askorbowym i witaminą A to preparat na podłożu bezwodnym, z wazeliną i parafiną ciekłą jako nośnikiem⁴.

• parafina ciekła – do 100,0
• wazelina żółta albo biała – 40,0
• witamina A oleista – 200 000 j.m.
• kwas askorbowy – 0,25

Maść z kwasem askorbowym na podłożu Pentravan wykorzystuje wodę zawartą w podłożu jako rozpuszczalnik surowca⁴.

• Pentravan – do 100,0
• kwas askorbowy – 2,0

Zapis ilości z recepty na stężenie procentowe przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych. W preparatach na podłożu lipofilowym stosuje się palmitynian askorbylu, stabilniejszą postać witaminy C, nierozpuszczalną w wodzie i wnikającą w głąb skóry wraz z podłożem⁴.

Stężenia i dawki maksymalne witaminy C

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla kwasu askorbowego wartości dla dwóch dróg podania¹.

Kontrola recepty na proszki doustne opiera się więc na wielkości dobowej, a ta wynika ze składu leku i ze sposobu użycia podanego przez osobę wystawiającą receptę⁵. Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁵.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁵.

Niezgodności recepturowe witaminy C

Kwas askorbowy jest silnym reduktorem, wymienianym w recepturze obok soli żelazawych, żelaza metalicznego, dwufenoli i rezorcyny⁶. Z tego bierze się większość jego niezgodności recepturowych.

• Silne utleniacze. Reakcje utleniania i redukcji zachodzą wtedy, gdy w recepcie spotykają się substancje o właściwościach utleniających i redukujących, a do silnych utleniaczy zalicza się jod, nadtlenek wodoru, nadmanganian potasu oraz azotany⁶.
• Sole metali ciężkich. Przyspieszają te reakcje⁶, a monografia nakazuje przechowywać surowiec w niemetalowym pojemniku⁷.
• Światło. Jest drugim czynnikiem przyspieszającym rozkład tego typu⁶, dlatego monografia wymaga ochrony surowca od światła⁷.
• Odczyn. Trzeci z czynników katalizujących⁶. Sam surowiec zakwasza preparat do pH od 2,1 do 2,6², co przy substancjach wrażliwych na odczyn zmienia warunki w całej fazie wodnej.

Zestawienie z witaminą A niezgodnością nie jest, mimo przeciwnej rozpuszczalności obu substancji. Kwas askorbowy i witamina A oleista stoją obok siebie w recepcie maści na wazelinie i parafinie ciekłej⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z witaminą C

Do maści na podłożu emulsyjnym surowiec wchodzi bez wcześniejszego rozpuszczania⁴.

1. Zmikronizować kwas askorbowy w moździerzu.
2. Wprowadzić go do Pentravanu bez rozpuszczania, ponieważ rozpuści się w wodzie strukturalnej zawartej w podłożu.

W maści na podłożu bezwodnym surowiec pozostaje zawiesiną, a o jednorodności preparatu decyduje dokładność rozcierania. Stężenie gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

W proszkach dzielonych obowiązuje ogólna zasada kolejności. Pory moździerza zaciera się substancją, której jest najwięcej, a następnie dodaje kolejne od najmniejszej ilości do największej, mieszając po każdym dodaniu⁸.

Przechowywanie i trwałość witaminy C

Surowiec przechowuje się w niemetalowym pojemniku, chroniąc od światła⁷. Kontakt z powietrzem i wilgocią zmienia jego zabarwienie².

Bezpieczeństwo stosowania witaminy C

Kwas askorbowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Granicą przy podaniu doustnym pozostaje dawka maksymalna dobowa 1,0 g¹, a wielkość dawki zwykle stosowanej nie rozstrzyga, jak długo lek może być stosowany⁵.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.