Wosk biały

Wosk biały (Cera alba) to substancja pomocnicza stosowana w recepturze do zwiększania konsystencji podłoży tłuszczowych. Farmakopea Polska XIII definiuje go jako substancję otrzymaną przez wybielenie żółtego wosku pszczelego¹. Wchodzi do składu trzech podłoży z monografią narodową i odpowiada w nich za twardość oraz strukturę masy, a nie za działanie preparatu.

Charakterystyka wosku białego

Jak nazywa się wosk biały na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii to Cera alba, nazwa polska wosk biały, a angielska Beeswax, white¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jako „Wosk biały”, obok „Wosku żółtego” (Cera flava) – ci sami trzej wytwórcy dostarczają oba woski pszczele, więc na półce stoją równolegle i rozróżnia je wyłącznie barwa w nazwie².

Na receptach częściej pojawiają się nazwy gotowych podłoży niż nazwa samego surowca. Wosk biały wchodzi do maści białej (Unguentum album)³, wazeliny hydrofilowej (Vaselinum hydrophylicum)⁴ oraz maści zmiękczającej (Unguentum leniens), zapisywanej też jako cold cream, Unguentum emoliens albo Unguentum refrigerans⁵. Odpowiedniki łacińskich nazw pozostałych surowców zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda wosk biały i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje wosk biały jako białe lub żółtawobiałe kawałki albo płytki, przezroczyste w cienkiej warstwie, o przełamie drobnoziarnistym, matowym i niekrystalicznym, które po ogrzaniu w dłoni stają się miękkie i plastyczne¹. Zapach ma podobny do wosku żółtego, ale słabszy i nigdy zjełczały, jest bez smaku i nie klei się do zębów¹.

Rozpuszczalność monografia podaje trzema określeniami¹.

Z tego układu wynika jedna droga wprowadzania surowca: wosk biały idzie wyłącznie do fazy tłuszczowej, a do wody nie przechodzi w żadnej postaci. Określenie „częściowo rozpuszczalny” Farmakopea odnosi do mieszaniny, której tylko niektóre składniki rozpuszczają się⁶, więc w gorącym etanolu przechodzi do roztworu jedynie część wosku.

Temperatura kroplenia mieści się w granicach od 61 °C do 66 °C¹. To ona wyznacza temperaturę stapiania podłoża, bo powyżej tego zakresu wosk jest już płynny.

Czym różni się wosk biały od wosku żółtego?

Oba woski mają w Farmakopei osobne monografie, ale te same parametry pracy. Wosk żółty (Cera flava) powstaje przez stopienie plastrów wosku wytwarzanych przez pszczoły Apis mellifera L. gorącą wodą i usunięcie zanieczyszczeń⁷, a wosk biały przez wybielenie wosku żółtego¹.

O wyborze między nimi decyduje więc barwa i zapach gotowego preparatu, nie jego konsystencja. Wszystkie trzy podłoża z monografią narodową przewidują wosk biały^3,4,5.

Zastosowanie wosku białego w recepturze

Wosk biały podnosi twardość i lepkość podłoża tłuszczowego, dzięki czemu maść zachowuje kształt i nie spływa ze skóry w temperaturze ciała⁸. Nie wnosi do preparatu działania leczniczego ani zdolności emulgowania wody.

Które podłoża z woskiem białym mają monografię narodową?

Maść biała (Unguentum album) to podłoże maściowe absorpcyjne, biała lub jasnożółta, przeświecająca, jednorodna, miękka masa³.

• wazelina biała – 95,0 cz.
• wosk biały – 5,0 cz.

Wazelina hydrofilowa (Vaselinum hydrophylicum) to podłoże maściowe bezwodne, emulgujące wodę, biała lub żółtawobiała, przeświecająca, miękka masa⁴.

• wazelina biała – 86,0 cz.
• wosk biały – 8,0 cz.
• cholesterol – 3,0 cz.
• alkohol stearylowy – 3,0 cz.

Maść zmiękczająca (Unguentum leniens, cold cream) to podłoże maściowe o charakterze kremu lipofilowego, biaława masa o zapachu olejku lawendowego, na szkiełku nie widać w niej kropli wody⁵.

• olej rzepakowy oczyszczony – 62,0 cz.
• palmitynian cetylu – 15,0 cz.
• woda oczyszczona – 15,0 cz.
• wosk biały – 8,0 cz.
• olejek eteryczny lawendowy – 0,2 mL

Ile wody przyjmuje podłoże z woskiem białym?

Liczba wodna jest cechą gotowego podłoża, nie pojedynczego składnika, a Farmakopea normuje w podłożach pokrewny parametr, „Zdolność absorbowania wody”. Maść biała ma w tym badaniu wemulgować nie mniej niż 4 g wody na 20,0 g preparatu³, a wazelina hydrofilowa nie mniej niż 25 g wody na 10,0 g preparatu⁴.

Oba wymagania pochodzą z tej samej procedury, więc zestawienie jest miarodajne. Większy udział wosku nie przekłada się na pojemność wodną – ponad dwunastokrotną różnicę robi para emulgująca, cholesterol z alkoholem stearylowym. Piśmiennictwo recepturowe przypisuje samej wazelinie białej liczbę wodną rzędu 7–10⁸, oznaczaną inną metodą niż badanie farmakopealne, więc obu wartości nie zestawia się wprost.

Stężenia stosowane wosku białego

Stężenia stosowane wosku białego wynikają z pożądanej konsystencji preparatu, a punktem odniesienia są proporcje monografii narodowych: od 5,0 do 8,0 części na 100 części podłoża^3,4,5. Zapis ilości z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe wosku białego

Główna niezgodność recepturowa wosku białego wynika z jego rozpuszczalności, pozostałe z zawartości wolnych kwasów tłuszczowych i z temperatury stapiania.

• Podłoża hydrofilowe. Wosk jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie i całkowicie rozpuszczalny w olejach tłustych¹, więc w żelach wodnych i w maści makrogolowej pozostaje osobną fazą i zestala się w grudki⁸.
• Faza wodna bez emulgatora. Podłoże z wosku i wazeliny przyjmuje 4 g wody na 20,0 g preparatu³, a podłoże z cholesterolem i alkoholem stearylowym 25 g na 10,0 g⁴. Przy większej objętości roztworu wodnego trzeba dobrać emulgator, bo zwiększenie udziału wosku utwardzi masę, a wody nie zwiąże.
• Substancje silnie zasadowe. Wosk zawiera wolne kwasy tłuszczowe, które z silnymi zasadami i mydłami ulegają zobojętnieniu i zmydleniu, przez co konsystencja podłoża się zmienia⁸.
• Składniki lotne i termolabilne. Mentol, kamfora i olejki eteryczne nie znoszą temperatury, w której wosk jest płynny. Farmakopea wprowadza olejek lawendowy do maści zmiękczającej dopiero po zastygnięciu pozostałych składników⁵.

Niezgodnością nie jest połączenie wosku białego z wazeliną białą, cholesterolem, alkoholem stearylowym ani palmitynianem cetylu – wszystkie te surowce stapia się z woskiem w jednym naczyniu w monografiach narodowych^4,5. Sam kontakt z wodą też nie wyklucza wosku, o ile skład przewiduje emulgator: maść zmiękczająca zawiera 15,0 cz. wody oczyszczonej obok 8,0 cz. wosku⁵.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z woskiem białym

Wszystkie trzy monografie narodowe układają czynności tak samo: najpierw stapia się składniki stałe, potem dochodzą ciekłe lub miękkie, a mieszanie prowadzi się do zastygnięcia masy, nie do samego stopienia składników. Do stopienia wystarcza łaźnia wodna, bo wosk staje się płynny w okolicy temperatury kroplenia od 61 °C do 66 °C¹. Mieszanie przerwane przed zastygnięciem pozwala woskowi wykrystalizować osobno i daje maść ziarnistą⁸.

Maść białą sporządza się dwoma krokami, bo oba jej składniki są stałe i stapiają się razem³.

1. Stopić wosk biały z wazeliną białą.
2. Mieszać do zastygnięcia.

Wazelina hydrofilowa wymaga rozdzielenia stapiania na dwie tury, bo wazelina biała dochodzi po stopieniu pozostałych składników⁴.

1. Stopić cholesterol, alkohol stearylowy i wosk biały.
2. Dodać wazelinę białą i ogrzewać do jej stopienia.
3. Mieszać do zastygnięcia.

Maść zmiękczająca powstaje w trzech krokach, z fazą wodną wprowadzaną do ciepłej masy i olejkiem dodawanym na końcu⁵.

1. Stopić palmitynian cetylu z woskiem białym i zmieszać z ogrzanym olejem rzepakowym.
2. Do ciepłej masy dodawać porcjami ciepłą wodę, mieszając do zastygnięcia.
3. Dodać olejek eteryczny lawendowy i dokładnie zmieszać.

Substancje lecznicze wprowadza się do podłoża już ostudzonego, przez ucieranie⁸. Udział wosku w gotowym podłożu obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści, a techniki sporządzania pozostałych postaci recepturowych opisujemy w dziale receptury.

Przechowywanie i trwałość wosku białego

Wosk przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, w temperaturze pokojowej, z dala od źródeł ciepła⁸. Sygnał utraty jakości daje sam opis farmakopealny: zapach ma być słabszy niż zapach wosku żółtego i nigdy zjełczały¹, więc surowiec o zapachu zjełczałym nie odpowiada monografii.

Gotowe podłoża mają własne warunki, a maść zmiękczająca jako jedyna wymaga chłodni, bo zawiera wodę i olej roślinny.

Bezpieczeństwo stosowania wosku białego

Wosku białego nie ma w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁹, ani w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B¹⁰, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹¹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających i wykaz N środków odurzających, a obok nich wykaz P substancji psychotropowych, który pochodzi z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, nie z Farmakopei.

Wosk biały jest surowcem pochodzenia zwierzęcego, otrzymywanym z wosku pszczelego¹, co rozstrzyga o doborze podłoża dla pacjentów unikających składników odzwierzęcych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².