fbpx

wszystkie >

Niedobór żelaza może prowadzić do anemii z niedoboru żelaza, która jest najczęstszą odmianą niedokrwistości.
▲ Niedobór żelaza może prowadzić do anemii z niedoboru żelaza, która jest najczęstszą odmianą niedokrwistości.

Jakich informacji udzielić o stosowaniu i interakcjach żelaza? [Q&A]

Pacjent, który wcześniej nie przyjmował preparatów z żelazem, powinien być świadomy możliwości wystąpienia u niego metalicznego posmaku, nudności, wzdęć, zaparć, biegunki lub wymiotów. Nietolerancja preparatów żelaza pojawia się w 70% pacjentów przyjmujących doustne preparaty.
mgr farm.

Ostatnia aktualizacja: 7 października 2021

Pytanie czytelnika

Jakich informacji udzielić o stosowaniu i interakcjach żelaza?

Krótka odpowiedź

Pacjent, który wcześniej nie przyjmował preparatów z żelazem, powinien być świadomy możliwości wystąpienia u niego metalicznego posmaku, nudności, wzdęć, zaparć, biegunki lub wymiotów. Nietolerancja preparatów żelaza pojawia się u 70% pacjentów przyjmujących doustne preparaty. Żelazo najlepiej przyjmować 30-60 minut przed posiłkiem.

Wyjaśnienie

Żelazo to jeden z najważniejszych mikroelementów potrzebnych do funkcjonowania organizmu –  m.in jest niezbędnym składnikiem hemoglobiny, dzięki której transportowany jest tlen w organizmie. Niedobór żelaza może prowadzić do anemii z niedoboru żelaza, która jest najczęstszą odmianą niedokrwistości.

Przyczyny niedoboru żelaza

Leczenie niedoboru żelaza rozpoczyna się w pierwszej kolejności od zidentyfikowania przyczyny niedoboru i jej usunięcia. Do przyczyn niedoboru żelaza należą:

  • Utrata krwi spowodowana przewlekłymi krwawieniami np. z przewodu pokarmowego (choroba wrzodowa, hemoroidy), nieprawidłowymi krwawieniami z dróg rodnych, dróg moczowych, układu oddechowego i po urazach. Z tej przyczyny niedobór pojawia się też u wielokrotnych dawców krwi. Jest to najczęstsza przyczyna niedoboru żelaza.
  • Zwiększone zapotrzebowanie na żelazo, np. w II i III trymestrze ciąży, w czasie laktacji, w okresie szybkiego wzrostu i dojrzewania. Wiele ciężarnych wymaga suplementowania żelaza, zwłaszcza od 20. tygodnia ciąży. Konsekwencją niedoboru żelaza może być przedwczesny poród, niedokrwistość noworodków, niska masa urodzeniowa dziecka.
  • Zaburzenia wchłanianie żelaza w wyniku operacji usunięcia części jelita lub żołądka, w przebiegu celiakii, zapalenia żołądka, przewlekłych biegunek, diety ubogobiałkowej lub bogatej w substancje upośledzające wchłanianie żelaza (fosforany, szczawiany, fityniany, tanina, związki wapnia i inne).
  • Niedobór żelaza w diecie. Może pojawić się u niemowląt i małych dzieci, które karmione są wyłącznie pokarmem mlecznym nieuzupełnionym w żelazo. U osób dorosłych niedobór żelaza wynikający z diety jest rzadki, jednak może pojawić się np. w wyniku stosowania diety wegetariańskiej lub wegańskiej oraz radykalnego odchudzania. (Patrz: Dieta wegetariańska i wegańska a suplementacja diety”.)

Objawy niedoboru żelaza

Do najczęstszych objawów, które mogą świadczyć o niedoborze żelaza, należą:

  • osłabienie i łatwa męczliwość,
  • upośledzenie koncentracji i uwagi,
  • ból i zawroty głowy,
  • tachykardia i duszność (w ciężkiej postaci).

Przy długotrwałym niedoborze żelaza u chorego może pojawić się zmieniony zmysł smaku (a nawet spaczone łaknienie na produkty niebędące żywnością takie jak glina, kreda, krochmal), ból, pieczenie i wygładzenie powierzchni języka, suchość skóry, bolesne pęknięcia kącików ust, zmiany paznokci (blade, kruche, z podłużnymi rowkami) i włosów (cienkie, łamliwe, o rozdwojonych końcach, łatwo wypadające).[1]

W wyniku niedoboru żelaza może dojść do anemii (niedokrwistości), gdzie ilość czerwonych krwinek lub ilość hemoglobiny jest mniejsza, niż przewidują normy. Pacjentowi, który sam diagnozuje u siebie anemię na podstawie np. osłabienia, poradź wykonanie morfologii. Ważne, by pamiętać o tym, że sam wynik morfologii nie jest wystarczającą podstawą do zlecenia suplementacji żelaza. Morfologia, która mogłaby wskazywać na anemię, może być efektem przebiegającej choroby nowotworowej, dlatego w tym przypadku potrzebna jest dalsza diagnostyka lekarska. Z tego względu, jeśli pacjent prosi o dobór preparatu żelaza, zawsze spytaj, czy jego suplementacja została zalecona przez lekarza. Uwzględnij też czy nie jest narażony na anemię ze względu na jedną z wcześniej wymienionych przyczyn, co może wskazać na zasadność leczenia.[2]

Po stwierdzeniu niedoboru i wykonaniu badań, które wskażą przyczynę niedoboru, zwykle lekarz zleca uzupełnienie żelaza, którego brakuje w organizmie. Dawka suplementowanego żelaza również jest ustalana indywidualnie. U większości chorych suplementację przeprowadza się przy użyciu preparatów doustnych, a preparaty podawane pozajelitowo przeznaczone są dla osób, u których podanie doustne jest przeciwwskazane lub było źle tolerowane.

Wskazówki dla pacjenta z anemią

Wydając pacjentowi preparat z żelazem, powinniśmy przekazać mu poniższe informacje:

  1. Preparaty z żelazem powinno się przyjmować na czczo (gdy przyjmowane są raz dziennie) lub między posiłkami. Najlepsze wchłanianie osiąga się zachowując odstęp 3o-60 minut przed posiłkiem.
  2. Pacjent, który wcześniej nie przyjmował preparatów z żelazem, powinien być świadomy możliwości wystąpienia u niego metalicznego posmaku, nudności, wzdęć, zaparć, biegunki lub wymiotów. Nietolerancja preparatów żelaza pojawia się w 70% pacjentów przyjmujących doustne preparaty. Problem nietolerancji najczęściej dotyka osoby starsze – spytajmy pacjenta, czy nie doświadcza dolegliwości od czasu rozpoczęcia leczenia.
  3. W przypadku, gdy u pacjenta pojawiają się działania niepożądane (nudności, biegunki, zaparcia, kolki jelitowe), zaleca się zwykle przyjmowanie żelaza bezpośrednio po posiłku lub obniżenie dawki żelaza.[3][2] Takie działanie może jednak zmniejszyć skuteczność leczenia, dlatego korzystna wydaję się próba zmiany preparatu na inny. Żelazo o przedłużonym uwalnianiu jest z reguły lepiej tolerowane, dlatego możesz zaproponować pacjentowi, żeby przy następnej wizycie u lekarza poprosił o zmianę leku np. na Hemofer prolongatum lub Tardyferon.
  4. Warto wspomnieć o tym, że pod wpływem żelaza stolec przybiera barwę czarną/zieloną, może być smolisty, brudzić bieliznę, co jest niekomfortowe, jednak nie jest objawem niepokojącym.
  5. Starsi pacjenci mogą również w mniejszym stopniu absorbować żelazo podane doustnie, dlatego tak ważne jest zapewnienie optymalnych warunków wchłaniania dla żelaza – uprzedź pacjenta, że przyjmowane przez niego leki na nadkwaśność mogą zmniejszyć skuteczność przyjmowanego żelaza. Preparat żelaza powinien przyjmować dwie godziny przed lub cztery godziny po spożyciu środków zobojętniających sok żołądkowy.[2]
  6. Wchłanianie żelaza może być zmniejszone przy jednoczesnym spożywaniu herbaty, kawy, jajek, produktów mlecznych, chleba razowego, płatków zbożowych oraz pokarmów bogatych w błonnik. Pacjenci nie muszą rezygnować całkowicie z tych składników, wystarczy ich ograniczenie i odpowiedni czas podania leku. Poinformuj pacjenta, by nie spożywał przed zażyciem tabletki żelaza lub łącznie z nią m.in. żywności bogatej w wapń, otrębów, zbóż, nasion roślin strączkowych, kawy, herbaty i pokarmów bogatotłuszczowych. Uwaga ta ważna jest szczególnie w przypadku preparatów do rozpuszczania w płynie, takich jak np Actiferol w postaci saszetek z proszkiem.
  7. Preparaty z kompleksem wodorotlenku żelaza III i poliizomaltozy (Ferrum Lek) z reguły nie dają interakcji z pokarmem i lekami.
  8. Spytaj pacjenta, czy nie przyjmuje preparatów wielowitaminowych i minerałów (wapń, mangan, cynk) i rozważ ryzyko interakcji. Poinformuj go, że nie powinien ich przyjmować wraz z żelazem, ponieważ składniki mineralne obniżają wchłanianie żelaza.
  9. Związkami, które mogą potencjalnie wspomagać wchłanianie żelaza są kwasy organiczne, takie jak kwas cytrynowy, jabłkowy, mlekowy (obecny np. w produktach kiszonych) i witamina C. Zaleca się przyjmowanie wraz z tabletką żelaza kwas askorbinowy w dawce 200 mg lub pół szklanki soku pomarańczowego w celu zwiększenia biodostępności. Niektóre preparaty (np. Sorbifer Durules) zawierają już w składzie witaminę C.
  10. Suplementacja żelaza powinna być utrzymywana co najmniej przez 2-3 miesiące lub dużej, o czym decyduje lekarz. Ustąpienie objawów niedoboru żelaza może pojawić się najwcześniej po 7-10 dniach suplementacji, jednak poprawa hematokrytu wymaga przyjmowania żelaza przez okres 6-8 tygodni.[2] Wytłumacz pacjentowi, dlaczego nadal musi przyjmować żelazo mimo poprawy samopoczucia.

Zobacz też: Pacjentka z niedoborem żelaza [Case study]

Suplementacji żelaza w odpowiedniej dawce towarzyszyć powinna dieta bogata w ten pierwiastek. Ten sposób podaży żelaza może być szczególnie przydatny dla pacjentów, u których ze względu na nietolerancję preparatów doustnych zmniejszono dawkę dzienną żelaza. Przy wyborze produktów bogatych w żelazo trzeba pamiętać, że żelazo hemowe, czyli te zawarte w mięsie, rybach, owocach morza i podrobach, jest znacznie lepiej przyswajane niż żelazo pochodzenia roślinnego, żelazo z mleka czy z jaj. Pacjent powinien jeść odpowiednio dużo chudego mięsa czerwonego, wątroby, chudych rodzajów wędlin, które są dobrym źródłem żelaza hemowego, dobrze przyswajanego przez organizm, a równocześnie uwzględniać produkty roślinne o stosunkowo dużej zawartości żelaza, takie jak płatki zbożowe, suszone owoce, warzywa strączkowe, warzywa o zielonych liściach. Gotowanie i smażenie zmniejsza przyswajalność żelaza o 40%.

REKLAMA

Piśmiennictwo:

  1. MP Interna: Niedokrwistość z niedoboru żelaza [dostęp: 22.02.2017] pełny tekst
  2. UpToDate: Treatment of iron deficiency anemia in adults [dostęp 22.02.2017] pełny tekst      
  3. MP Dieta: Dieta w niedokrwistości z niedoboru żelaza [dostęp 22.02.2017] pełny tekst

Zadaj swoje pytanie

Masz problem z receptą, z trudnym przypadkiem, czy chcesz po prostu pogłębić swoją wiedzę? Zadaj pytanie naszej redakcji. Odpowiemy drogą mailową, a interesujące odpowiedzi zostaną opublikowane w sekcji Pytania i odpowiedzi.
Cytuj ten artykuł jako:
Alicja Cieślar, Jakich informacji udzielić o stosowaniu i interakcjach żelaza? [Q&A], Portal opieka.farm (https://opieka.farm/pytania/zelazo-stosowanie-i-interakcje/) [dostęp: 17 października 2021]
Podziel się:
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on email

Komentarze

Subskrybuj
Powiadom o
3 komentarzy
Most Voted
Newest Oldest
Inline Feedbacks
View all comments
Jakub Lenard

Przede wszystkim powinno się odchodzić od brania preparatów żelaza kilka razy dziennie codziennie i zamiast brać je max raz dziennie albo raz co drugi dzień. Dla zainteresowanych polecam “British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults”. Nie wiem czy jest polski odpowiednik, ale nie ma to większego znaczenia, wszędzie się powoli odchodzi od standardowego schematu, chociaż wciąż mało kto o tym wie i przyzwyczajenie bierze górę.

Bez tytułu.png
Patrycja Cieślik

Dzięki za uzupełnienie 🙂

Agata Bereś-Jabs

Bardzo ciekawy artykuł 🙂 Myślę, że w grupie seniorów, choć nie tylko, warto zwrócić uwagę na możliwą interakcję żelaza z lekami na “nadkwasotę”, których sprzedajemy bardzo dużo w aptekach w ostatnim czasie. Z doświadczenia wiem, że przewlekłe stosowanie inhibitorów pompy protonowej może znacznie utrudnić wchłanianie żelaza.

REKLAMA
3
0
Wyraź swoje zdanie i dodaj komentarz :)x
Przewiń do góry

Kurs na www.farmaceuta.pro:

Opieka farmaceutyczna w astmie i POChP

Zobacz przykładową lekcję