Prometazyna

Pochodna fenotiazyny o działaniu przeciwhistaminowym (blokada receptora H1), uspokajającym i przeciwwymiotnym, zaliczana do leków przeciwhistaminowych pierwszej generacji. Dostępna wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, w postaci tabletek drażowanych 10 mg i 25 mg oraz syropu 5 mg/5 ml. Stosowana w stanach alergicznych, chorobie lokomocyjnej, przeciwwymiotnie oraz jako lek uspokajający w okresie okołozabiegowym.

Działanie prometazyny

Prometazyna jest pochodną fenotiazyny działającą jako silny i długo działający lek przeciwhistaminowy pierwszej generacji. Blokuje receptory histaminowe H1, dzięki czemu zapobiega objawom uczulenia wywołanym przez nadmiernie uwolnioną histaminę, a dodatkowo blokuje receptory cholinergiczne, adrenergiczne, serotoninergiczne i dopaminergiczne, co daje jej właściwości przeciwwymiotne, ośrodkowe działanie uspokajające i przeciwcholinergiczne.

W odróżnieniu od nowszych, niesedujących leków przeciwhistaminowych prometazyna silnie przenika do ośrodkowego układu nerwowego i wywołuje wyraźną senność, co wykorzystuje się w jej działaniu uspokajającym, ale co jest też źródłem większości ograniczeń w jej stosowaniu.

W postaci syropu początek działania obserwuje się już po około 20 minutach od podania.

Farmakologia

Prometazyna należy do leków przeciwhistaminowych, pochodnych fenotiazyny (kod ATC R06AD02), i jest antagonistą receptorów histaminowych H1. Poprzez blokowanie tych receptorów zapobiega występowaniu objawów uczulenia wywołanych przez uwolnioną w nadmiarze histaminę, a przez blokowanie receptorów cholinergicznych, adrenergicznych, serotoninergicznych i dopaminergicznych wykazuje właściwości przeciwwymiotne, ośrodkowe działanie uspokajające i przeciwcholinergiczne^1,2.

Farmakokinetyka

Prometazyna po podaniu doustnym jest wchłaniana szybko i prawie całkowicie, jednak jej biodostępność jest ograniczona z powodu efektu pierwszego przejścia przez wątrobę³.

W syropie początek działania obserwuje się już po 20 minutach, a maksymalne stężenie we krwi (C_max) osiągane jest po 1–2 godzinach i utrzymuje się przez 4–6 godzin, przy czym po dawce 25 mg lek działa 6–8 godzin².

Prometazyna wiąże się z białkami krwi w 93%, a jej objętość dystrybucji wynosi 20–30 l/kg. Rozprzestrzenia się szeroko w organizmie, łatwo przenika do ośrodkowego układu nerwowego, przechodzi przez łożysko, a w niewielkim stopniu przenika do mleka kobiecego¹.

Podlega metabolizmowi w wątrobie, w znacznym stopniu już przy pierwszym przejściu. Okres półtrwania (t_½) wynosi 7–15 godzin według charakterystyk tabletek drażowanych i około 12 godzin według charakterystyki syropu, a wydalanie zachodzi z moczem i żółcią^3,2.

Wskazania leków z prometazyną

Wszystkie preparaty prometazyny wydawane są wyłącznie na receptę. Wskazania są zbliżone dla wszystkich postaci, a różnice wynikają głównie z dopuszczalnego wieku i mocy.

Tabletki drażowane 10 mg i 25 mg stosuje się w leczeniu objawowym stanów alergicznych górnych dróg oddechowych i skóry, w tym alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa, pokrzywki oraz reakcji anafilaktycznych na leki i obce białka, jako lek wspomagający do przedoperacyjnego uspokojenia chorych w chirurgii i położnictwie oraz jako środek przeciwwymiotny, na przykład w chorobie lokomocyjnej^1,3.

Syrop 5 mg/5 ml stosuje się w chorobach alergicznych i chorobie lokomocyjnej oraz jako lek uspokajający przed zabiegami chirurgicznymi i po nich².

Tabletek drażowanych ze względu na moc i postać nie stosuje się u dzieci poniżej 5 lat, dla których prometazyna dostępna jest w postaci syropu¹. Syrop można stosować u dzieci od 2. roku życia².

Dawkowanie prometazyny

Wskazanie / postać	Grupa wiekowa	Dawka jednorazowa	Maksymalnie na dobę
Odczyny alergiczne, tabletki 10 mg	dorośli i dzieci od 10 lat	początkowo 10 mg 2 razy na dobę	20 mg 3 razy na dobę
Odczyny alergiczne, tabletki 10 mg	dzieci 5–10 lat	10–25 mg jednorazowo lub 5–10 mg 2 razy na dobę	25 mg
Odczyny alergiczne, tabletki 25 mg	dorośli i dzieci od 10 lat	25 mg raz na dobę (najlepiej na noc)	25 mg 2 razy na dobę
Odczyny alergiczne, tabletki 25 mg	dzieci 5–10 lat	10–25 mg jednorazowo lub 5–10 mg 2 razy na dobę	25 mg
Choroba lokomocyjna, tabletki 10 mg	dorośli i dzieci od 10 lat	20–25 mg na noc przed podróżą, powtórzyć po 6–8 h	–
Choroba lokomocyjna, tabletki 10 mg	dzieci 5–10 lat	10 mg na noc przed podróżą, powtórzyć po 6–8 h	–
Choroba lokomocyjna, tabletki 25 mg	dorośli i dzieci od 10 lat	25 mg na noc przed podróżą, powtórzyć po 6–8 h	–
Premedykacja, tabletki 10 mg	dorośli i dzieci od 10 lat	25–50 mg na godzinę przed zabiegiem	–
Premedykacja, tabletki 10 mg	dzieci 5–10 lat	20–25 mg na godzinę przed zabiegiem	–
Premedykacja, tabletki 25 mg	dorośli i dzieci od 10 lat	25–50 mg na godzinę przed zabiegiem	–
Premedykacja, tabletki 25 mg	dzieci 5–10 lat	25 mg na godzinę przed zabiegiem	–
Alergia, syrop	dorośli	10 mg (10 ml) 2–4 razy na dobę	–
Alergia, syrop	dzieci 2–12 lat	0,125 mg/kg masy ciała co 4–6 h	–
Przeciwwymiotnie, syrop	dorośli	25 mg (25 ml), następnie 10–25 mg co 4–6 h	–
Przeciwwymiotnie, syrop	dzieci 2–12 lat	0,25–0,5 mg/kg masy ciała co 4–6 h	–
Choroba lokomocyjna, syrop	dorośli	25 mg (25 ml) na 0,5–1 h przed podróżą, powtórzyć po 8–12 h	–
Choroba lokomocyjna, syrop	dzieci 2–12 lat	0,25–0,5 mg/kg masy ciała co 12 h	–
Uspokajająco, syrop	dorośli	25–50 mg (25–50 ml) jednorazowo	–
Uspokajająco, syrop	dzieci 2–12 lat	0,5–1 mg/kg masy ciała jednorazowo	–

Przy dawkowaniu syropu u dzieci nie należy przekraczać połowy dawki przewidzianej dla dorosłych². Tabletek drażowanych nie stosuje się u dzieci poniżej 5 lat ze względu na moc i postać^1,3.

Istotne przeciwwskazania do stosowania prometazyny

Dzieci poniżej 2 lat

Prometazyny nie stosuje się u dzieci w wieku do 2 lat. Charakterystyki tabletek drażowanych podają jako przyczynę ryzyko zagrażającej życiu depresji oddechowej^1,3, natomiast charakterystyka syropu wymienia to przeciwwskazanie bez podania przyczyny².

Depresja ośrodkowego układu nerwowego i śpiączka

Prometazyna jest przeciwwskazana w śpiączce oraz w depresji (zahamowaniu czynności) ośrodkowego układu nerwowego niezależnie od jej podłoża^1,2.

Leczenie inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO)

Prometazyna jest przeciwwskazana w trakcie leczenia inhibitorami monoaminooksydazy oraz w okresie 14 dni po zakończeniu ich stosowania^3,2.

Środki ostrożności przy wydawaniu prometazyny

Wydłużenie odstępu QT

Fenotiazyny mogą wydłużać odstęp QT, dlatego prometazynę należy stosować ostrożnie u pacjentów z wyraźną bradykardią, chorobami układu krążenia oraz z dziedziczną postacią wydłużenia odstępu QT, a także unikać jej jednoczesnego stosowania z innymi lekami wydłużającymi odstęp QT^1,2.

Działanie przeciwcholinergiczne

Ze względu na działanie przeciwcholinergiczne prometazynę należy stosować ostrożnie u pacjentów z jaskrą z wąskim kątem przesączania, przerostem gruczołu krokowego oraz ze zwężeniem szyi pęcherza moczowego lub odźwiernika dwunastnicy^3,2.

Choroby układu oddechowego

Prometazyna może powodować zgęstnienie lub wysuszenie wydzieliny oskrzelowej i utrudniać odkrztuszanie, dlatego zaleca się ostrożność u chorych na astmę, zapalenie oskrzeli lub rozstrzenia oskrzeli¹.

Padaczka i obniżenie progu drgawkowego

Prometazynę należy stosować ostrożnie u pacjentów z padaczką, ponieważ obniża próg drgawkowy².

Niewydolność wątroby i nerek oraz ciężka choroba wieńcowa

Prometazynę należy stosować ostrożnie u pacjentów z ciężką chorobą wieńcową oraz z niewydolnością wątroby lub nerek³.

Zespół Reye’a

Należy unikać stosowania prometazyny u dzieci i młodzieży z objawami wskazującymi na występowanie zespołu Reye’a^1,3.

Maskowanie objawów ostrzegawczych

Prometazyna może maskować objawy ostrzegawcze ototoksyczności wywołanej przez leki ototoksyczne, na przykład salicylany, a przez hamowanie wymiotów może opóźniać wczesne rozpoznanie niedrożności jelit lub zwiększonego ciśnienia śródczaszkowego³.

Podatność osób starszych i dzieci

Osoby w podeszłym wieku są szczególnie podatne na działanie przeciwcholinergiczne i splątanie wywoływane przez prometazynę, niemowlęta wykazują podatność na działanie przeciwcholinergiczne, a starsze dzieci mogą wykazywać paradoksalną nadpobudliwość¹.

Substancje pomocnicze syropu

Syrop zawiera sodu pirosiarczyn (E 223), który rzadko może powodować ciężkie reakcje nadwrażliwości i skurcz oskrzeli, a także sacharozę (7,93 g w 10 ml) wymagającą uwzględnienia u pacjentów z cukrzycą².

Zafałszowanie testów diagnostycznych

Prometazyna może zakłócać immunologiczne testy ciążowe z użyciem moczu, dając wyniki fałszywie dodatnie lub fałszywie ujemne, dlatego przed takimi testami należy ją odstawić. Stosowanie prometazyny należy przerwać na co najmniej 72 godziny przed immunologicznymi testami skórnymi, ponieważ hamuje reakcję skórną, w której pośredniczy histamina, powodując wyniki fałszywie ujemne¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Prometazyna wyraźnie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Pacjenci odczuwający senność, zawroty głowy lub zaburzenia orientacji nie powinni prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn, a objawy te mogą utrzymywać się do 12 godzin po podaniu tabletek³. Charakterystyka syropu również wskazuje, że lek może powodować upośledzenie sprawności psychofizycznej².

Interakcje prometazyny

Alkohol + prometazyna

W czasie leczenia prometazyną nie należy pić alkoholu, a charakterystyka syropu wskazuje na synergizm prometazyny z alkoholem^1,2.

Inhibitory MAO + prometazyna

Jednoczesne stosowanie prometazyny z niektórymi inhibitorami monoaminooksydazy może spowodować wzrost stężenia obu leków we krwi^3,2.

Leki wydłużające odstęp QT + prometazyna

Jednoczesne stosowanie prometazyny z innymi lekami wydłużającymi odstęp QT, w tym z lekami przeciwpsychotycznymi (niektóre fenotiazyny jak chlorpromazyna i lewomepromazyna, benzamidy jak sulpiryd, amisulpryd i tiapryd, pimozyd, haloperydol, droperydol), a także z cytalopramem, halofantryną, metadonem, pentamidyną i moksyfloksacyną, wymaga zachowania szczególnej ostrożności^1,2.

Leki przeciwcholinergiczne + prometazyna

Prometazyna nasila działanie leków przeciwcholinergicznych, a charakterystyka syropu wskazuje na jej synergizm z parasympatykolitykami^1,2.

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne oraz leki uspokajające i nasenne + prometazyna

Prometazyna nasila działanie trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych oraz leków uspokajających i nasennych³.

Leki przeciwbólowe, barbiturany i opioidy + prometazyna

Zgodnie z charakterystyką syropu prometazyna nasila działanie leków przeciwbólowych, barbituranów oraz działanie depresyjne narkotyków, a także wykazuje synergizm z lekami neuroleptycznymi².

Adrenalina + prometazyna

Prometazyny chlorowodorek może odwracać wazopresyjne działanie adrenaliny, dlatego niedociśnienia tętniczego wywołanego prometazyną nie wolno leczyć adrenaliną².

Działania niepożądane prometazyny

Senność, sedacja i zaburzenia układu nerwowego

Charakterystyki tabletek drażowanych wymieniają, bez przypisania częstości, senność, zawroty i bóle głowy, niepokój ruchowy, koszmary senne, zmęczenie, zaburzenia orientacji, splątanie oraz reakcje pozapiramidowe^1,3. Charakterystyka syropu opisuje depresję lub pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego, częściej pobudzenie i halucynacje, jako działanie o nieznanej częstości ()².

⚠ Złośliwy zespół neuroleptyczny

Złośliwy zespół neuroleptyczny oraz nadpobudliwość psychomotoryczna są działaniami o nieznanej częstości () we wszystkich charakterystykach prometazyny^1,3,2.

⚠ Wydłużenie odstępu QT i zaburzenia serca

Wydłużenie odstępu QT i Torsade de pointes są działaniami o nieznanej częstości () we wszystkich postaciach^1,2. Charakterystyki tabletek drażowanych wymieniają ponadto, bez przypisania częstości, kołatanie serca, niedociśnienie i arytmię³. W charakterystyce syropu spadek ciśnienia krwi i tachykardia mają nieznaną częstość (), natomiast zaburzenia rytmu serca oraz podwyższenie ciśnienia tętniczego występują rzadko ()².

Działanie przeciwcholinergiczne i zaburzenia widzenia

Charakterystyki tabletek drażowanych wymieniają, bez przypisania częstości, suchość w jamie ustnej, zatrzymanie moczu oraz zaburzenia widzenia¹. W charakterystyce syropu zaburzenia widzenia (niewyraźne i podwójne widzenie, rozszerzenie źrenic) mają nieznaną częstość (), a kserostomia oraz dyzuria występują rzadko ()².

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe i utrata łaknienia

Charakterystyki tabletek drażowanych wymieniają, bez przypisania częstości, podrażnienie żołądka oraz jadłowstręt³.

Zaburzenia układu oddechowego

Zgodnie z charakterystyką syropu zagęszczenie śluzu w drogach oddechowych, mogące powodować świszczący oddech, chrapliwe sapanie i sapkę, ma nieznaną częstość (), natomiast wysychanie dróg oddechowych występuje rzadko ()².

⚠ Reakcje nadwrażliwości i nadwrażliwość na światło

Charakterystyki tabletek drażowanych wymieniają anafilaksję oraz reakcje skórne nadwrażliwości na światło, bez przypisania częstości, zalecając unikanie silnego światła słonecznego w czasie leczenia¹. W charakterystyce syropu nadwrażliwość na światło oraz rumień na twarzy mają nieznaną częstość ()².

⚠ Zaburzenia krwi

Charakterystyki tabletek drażowanych wymieniają, bez przypisania częstości, nieprawidłowy skład krwi, w tym niedokrwistość hemolityczną, a małopłytkowość określają jako działanie o nieznanej częstości ()³. W charakterystyce syropu małopłytkowość ma nieznaną częstość ()².

Zaburzenia wątroby

Charakterystyki tabletek drażowanych wymieniają żółtaczkę, bez przypisania częstości¹, natomiast w charakterystyce syropu zmiany w wątrobie występują rzadko ()².

Zaburzenia psychiczne

Omamy i agresja są działaniami o nieznanej częstości () we wszystkich charakterystykach prometazyny^3,2.

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Charakterystyki tabletek drażowanych wymieniają, bez przypisania częstości, kurcze mięśni oraz ruchy głowy i twarzy przypominające tiki¹.

Zaburzenia regulacji temperatury i wyniki badań

Zgodnie z charakterystyką syropu zmiany regulacji temperatury ciała (gorączka) mają nieznaną częstość (), a prometazyna może podwyższać stężenie glukozy we krwi oraz powodować hipokaliemię².

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a prometazyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dane epidemiologiczne świadczą o bezpieczeństwie stosowania prometazyny u kobiet w ciąży, a badania na zwierzętach nie wykazały istotnych zagrożeń, mimo to charakterystyki tabletek drażowanych zalecają, aby nie stosować leku w ciąży, chyba że w opinii lekarza jest to konieczne, oraz aby nie stosować go w okresie 2 tygodni poprzedzających poród ze względu na ryzyko rozdrażnienia i pobudzenia noworodka^1,3. Charakterystyka syropu dopuszcza jego stosowanie w ciąży jedynie w przypadku zdecydowanej konieczności².

Karmienie piersią a prometazyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych prometazyna przenika do mleka kobiecego. Charakterystyki tabletek drażowanych wskazują, że ilość przenikająca do mleka jest nieznaczna, ale ze względu na ryzyko rozdrażnienia i pobudzenia dziecka karmionego piersią lek należy stosować z dużą ostrożnością^1,3. Zgodnie z charakterystyką syropu prometazyna może wywołać ospałość noworodka, a jej stosowanie w okresie karmienia piersią jest dopuszczalne tylko po konsultacji z lekarzem².

Produkty handlowe z prometazyną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Diphergan	syrop 5 mg/5 ml	Rp
Diphergan	tabletki drażowane 10 mg	Rp
Diphergan	tabletki drażowane 25 mg	Rp