Amonu chlorek

Chlorek amonowy to biały, krystaliczny proszek¹, stosowany w recepturze jako substancja czynna preparatów doustnych, przede wszystkim mikstur i roztworów. Farmakopea Polska XIII przypisuje mu działanie wykrztuśne oraz zakwaszające i podaje dla niego dawki dla podania doustnego². Jeden preparat z tym surowcem ma własną monografię narodową, spirytus anyżowy³, a w rejestrze surowców farmaceutycznych chlorek amonowy dostępny jest w opakowaniach aptecznych od 5 g⁴.

Charakterystyka chlorku amonowego

Jak nazywa się chlorek amonowy na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Ammonii chloridum, nazwa polska amonowy chlorek, a angielska Ammonium chloride¹. Pod nazwą Amonowy chlorek surowiec figuruje też w rejestrze surowców farmaceutycznych⁴.

Na recepcie częściej pojawia się nazwa gotowego preparatu niż nazwa samego surowca. Spirytus anyżowy występuje jako Spiritus ammonii anisatus, Liquor Ammonii anisatus oraz jako krople anyżowe³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda chlorek amonowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy¹. Rozpuszczalność monografia podaje dla jednego rozpuszczalnika.

Termin „łatwo rozpuszczalny” oznacza, że na 1 g surowca przypada od 1 mL do 10 mL rozpuszczalnika⁵, więc do rozpuszczenia porcji ważonej na miksturę wystarczy kilka albo kilkanaście mililitrów wody. Z tego wynika sposób prowadzenia receptury: surowiec wprowadza się przez fazę wodną preparatu. W farmakopealnym przepisie na spirytus anyżowy chlorek amonowy rozpuszcza się w wodzie, olejek anyżowy osobno w etanolu 96%, i dopiero te dwa roztwory się łączy³.

Zastosowanie chlorku amonowego w recepturze

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII wskazuje dla chlorku amonowego jedną drogę podania, doustną, i przypisuje mu działanie wykrztuśne oraz zakwaszające. Wymienia go również jako surowiec do preparatów farmaceutycznych².

Który preparat z chlorkiem amonowym ma monografię narodową?

Spirytus anyżowy (Ammonii anisatus spiritus, Spiritus ammonii anisatus, krople anyżowe) to etanolowo-wodny roztwór olejku eterycznego anyżowego z chlorkiem amonowym, bezbarwna ciecz o charakterystycznym zapachu³.

• woda oczyszczona – 55,0 cz.
• etanol 96% – 40,0 cz.
• chlorek amonowy – 3,0 cz.
• olejek eteryczny anyżowy – 2,0 cz.

Stężenia i dawki maksymalne chlorku amonowego

Wykaz dawek podaje wartości dla podania doustnego, osobno dla dawki jednorazowej i dobowej².

W miksturze te wartości rozkładają się na porcje odmierzane łyżeczką, więc kontroli wymaga nie sama ilość surowca w recepcie, lecz ilość przypadająca na jedną porcję i na dobę. Ilość surowca w porcji przelicza kalkulator dawki w miksturze, a zapis stężenia roztworu kalkulator stężeń recepturowych. Dawki maksymalne z wykazu przyjęto dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Gdy ze składu i ze sposobu użycia podanego na recepcie wynika przekroczenie dawki maksymalnej, a osoba wystawiająca receptę nie zamieściła adnotacji o konieczności zastosowania dawki ze składu, ilość surowca zmniejsza się do wielkości wyznaczonej przez dawkę maksymalną. Lek z przekroczeniem nieoznaczonym wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶.

Niezgodności recepturowe chlorku amonowego

Obie kluczowe niezgodności recepturowe wynikają z budowy soli, czyli osobno z jonu amonowego i osobno z jonu chlorkowego.

• Zasady, wodorotlenki i węglany. Z solą amonową uwalniają amoniak, a ogrzewanie ten rozkład przyspiesza. Farmakopea właśnie tak potwierdza tożsamość soli amonowych: po dodaniu rozcieńczonego roztworu wodorotlenku sodu i ogrzaniu wydzielają się pary o charakterystycznym zapachu i zasadowym odczynie⁷. Tej samej reakcji używa monografia spirytusu anyżowego, w której zwilżony czerwony papierek lakmusowy nad probówką barwi się na niebiesko³. W preparacie oznacza to ubytek substancji czynnej i wyczuwalny zapach amoniaku.
• Sole srebra. Jon chlorkowy wytrąca z azotanu srebra w środowisku kwaśnym biały, serowaty osad, który nie rozpuszcza się w wodzie, a rozpuszcza w roztworze wodorotlenku amonowego⁸. Roztwór mętnieje, a obie substancje czynne przechodzą w osad.

Niezgodnością nie jest połączenie z olejkiem eterycznym i etanolem, pod warunkiem zachowania kolejności. Chlorek amonowy i olejek anyżowy stoją obok siebie w farmakopealnym spirytusie anyżowym, każdy rozpuszczony we własnej fazie przed zmieszaniem roztworów³.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z chlorkiem amonowym

Monografia narodowa spirytusu anyżowego wyznacza kolejność czynności³.

1. Rozpuścić olejek eteryczny anyżowy w etanolu 96%.
2. Rozpuścić chlorek amonowy w wodzie oczyszczonej.
3. Zmieszać oba roztwory.
4. Dodać 2,0 cz. talku, wytrząsnąć, pozostawić do odstania i przesączyć.

Przechowywanie preparatów z chlorkiem amonowym

Spirytus anyżowy przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła³.

Bezpieczeństwo stosowania chlorku amonowego

Czy chlorek amonowy figuruje w wykazach farmakopealnych?

Chlorku amonowego nie ma w żadnym z trzech wykazów Farmakopei. Nie figuruje w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁹, ani w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B¹⁰, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹¹. Wykazy zestawiono po to, by ułatwić stosowanie przepisów przewidujących szczególną ostrożność wobec substancji bardzo silnie działających (Venena) i silnie działających (Separanda), a znakami § i §§ oznaczono w nich substancje objęte przepisami o przeciwdziałaniu narkomanii¹². Chlorek amonowy nie ma w wykazach pozycji, więc nie ma przy nim także takiego oznaczenia. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Ograniczeniem pozostaje sama dawka. Farmakopea ustala dla chlorku amonowego dawkę maksymalną dobową 6,0 g, czyli czterokrotność górnej granicy dawki zwykle stosowanej², a dawki maksymalne to największe dawki stosowane w lecznictwie, które lekarz przekracza świadomie tylko w przypadkach szczególnych⁶.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.