Ditranol

Ditranol to substancja czynna stosowana w recepturze wyłącznie zewnętrznie, w maściach i roztworach o działaniu keratolitycznym¹. Farmakopea Polska XIII opisuje go w monografii szczegółowej², a w rejestrze surowców farmaceutycznych dostępny jest u pięciu wytwórców, pod trzema różnymi nazwami handlowymi³.

Charakterystyka ditranolu

Jak nazywa się ditranol na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Dithranolum, polska ditranol, a angielska Dithranol². W recepturze i na receptach równie często pojawia się nazwa potoczna cygnolina, pod którą surowiec figuruje także w rejestrze, obok zapisów Dithranol i Ditranol³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda ditranol i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako żółty lub brunatnawożółty, krystaliczny proszek².

Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi².

Z tego układu wynika, że w recepturze ditranol pozostaje fazą stałą. Rozpuszczalniki, w których przechodzi do roztworu, to albo odczynniki laboratoryjne, albo roztwory zasad, które go jednocześnie rozkładają, więc do podłoża wprowadza się go jako zawiesinę. Temperatura topnienia wynosi od 178 °C do 182 °C², czyli leży daleko powyżej temperatur używanych przy stapianiu podłoży, więc surowca nie da się wprowadzić przez stopienie.

Zastosowanie ditranolu w recepturze

Ditranol działa keratolitycznie i stosuje się go w łuszczycy¹. Wykaz dawek przewiduje dla niego dwie postaci leku, maść i roztwór, obie wyłącznie do stosowania zewnętrznego¹.

Trwałość ditranolu przez rok przechowywania oceniono w trzech podłożach, w wazelinie białej, w paście cynkowej z kwasem salicylowym i w gotowym podłożu emulsyjnym Unguentum Merck⁴. Preparaty na wazelinie białej okazały się względnie trwałe, w podłożu emulsyjnym rozkład był znaczący⁴.

Pasta cynkowa z kwasem salicylowym (Zinci salicylatis pasta, pasta Lassara) to preparat o twardej konsystencji, biały lub o szarym odcieniu, którego skład Farmakopea podaje w monografii narodowej⁵. Ditranolu nie ma w tym składzie, bo jest to przepis na samo podłoże.

• wazelina biała – 48,0 cz.
• tlenek cynku – 25,0 cz.
• skrobia pszeniczna – 25,0 cz.
• kwas salicylowy – 2,0 cz.

Stężenia i dawki maksymalne ditranolu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla ditranolu jedną drogę podania, zewnętrzną, i rozdziela stężenia zwykle stosowane od maksymalnych¹.

Adnotacja o czasie do 30 minut stoi w wykazie przy stężeniach zwykle stosowanych, nie przy maksymalnych¹. Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych, a przejście z mocniejszego preparatu na słabszy kalkulatorem rozcieńczania maści.

Trwałość gotowego preparatu zależała przy tym od jego mocy, a preparaty słabsze rozkładały się szybciej niż mocniejsze⁴.

Co robić, gdy recepta przekracza stężenie maksymalne?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶.

Niezgodności recepturowe ditranolu

Kluczowe niezgodności recepturowe ditranolu dotyczą jego rozkładu, a nie wytrącania się czy zmiany konsystencji. Preparat traci substancję czynną, zanim zmieni wygląd na tyle, żeby zwrócić uwagę.

• Substancje zasadowe. Ditranol rozpuszcza się w rozcieńczonych roztworach wodorotlenków litowców², czyli w środowisku zasadowym przestaje być fazą stałą rozproszoną w podłożu.
• Podłoża z fazą wodną. W gotowym podłożu emulsyjnym Unguentum Merck rozkład ditranolu w ciągu roku był znaczący, w przeciwieństwie do wazeliny białej⁴.
• Kwas salicylowy w podłożu emulsyjnym. Ten sam dodatek działa różnie zależnie od podłoża. W paście cynkowej z kwasem salicylowym kwas stabilizował ditranol, w wazelinie białej jego wpływ był znikomy, a w podłożu emulsyjnym nasilał rozkład⁴. W podłożu emulsyjnym rolę stabilizatora spełniały natomiast kwas askorbinowy i kwas szczawiowy⁴.
• Światło. Surowiec chroni się od światła², co przenosi się na opakowanie gotowego leku.

Połączenie ditranolu z tlenkiem cynku niezgodnością nie jest. W paście cynkowej z kwasem salicylowym, której skład Farmakopea podaje w monografii narodowej⁵, ditranol był stabilizowany przez obecny w niej kwas salicylowy⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z ditranolem

Ditranol wprowadza się do podłoża jako fazę stałą, przez roztarcie. Wynika to wprost z jego właściwości, bo w wodzie jest praktycznie nierozpuszczalny, w etanolu 96% trudno rozpuszczalny, a temperatura topnienia od 178 °C do 182 °C wyklucza wprowadzenie przez stopienie². Podłożem o najlepiej udokumentowanej trwałości spośród badanych jest wazelina biała⁴.

Gdy recepta wskazuje jako podłoże pastę cynkową z kwasem salicylowym, sama pasta powstaje według monografii narodowej, w której żadna cząstka substancji stałej nie może być w gotowym preparacie większa niż 180 µm⁵. Ditranol wprowadza się do niej osobno, poza przepisem tej monografii.

Przechowywanie i trwałość ditranolu

Surowiec chroni się od światła². Trwałość gotowego preparatu zależy od podłoża i od tego, czy jest w nim kwas salicylowy⁴.

Trwałość zależała także od mocy preparatu, a słabsze rozkładały się szybciej⁴.

Bezpieczeństwo stosowania ditranolu

Wykaz dawek opatruje ditranol adnotacją o silnie drażniącym działaniu, umieszczoną przy stężeniach¹.

Do którego wykazu farmakopealnego należy ditranol?

Ditranol nie figuruje w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁷, nie ma go w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B⁸, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N⁹. Nie podlega też przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii i nie jest substancją psychotropową. Wykazy zestawiono dla ułatwienia stosowania przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept¹⁰. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.