Pasta cynkowa

Pasta cynkowa to gotowy preparat półstały, który apteka kupuje jako surowiec recepturowy. Rejestr surowców farmaceutycznych wymienia ją u pięciu podmiotów odpowiedzialnych, w opakowaniach od 20 g do 1 kg¹. Farmakopea Polska XIII opisuje ją monografią narodową² i traktuje zarazem jako podłoże, bo pastę cynkową z kwasem salicylowym definiuje jako kwas salicylowy rozproszony w paście cynkowej³. Obok niej Farmakopea ma jeszcze pastę cynkową z ichtamolem⁴, której rejestr jako gotowego surowca nie wymienia, więc apteka sporządza ją sama.

Charakterystyka pasty cynkowej

Jak nazywa się pasta cynkowa na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Zinci oxidi pasta, polską nazwę pasta cynkowa i synonim Pasta Zinci². W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam preparat figuruje pod dwiema nazwami, Pasta cynkowa i Pasta cynkowa apteczna, zależnie od wytwórcy¹. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda pasta cynkowa i co się w niej rozpuszcza?

Farmakopea opisuje pastę jako białą lub prawie białą masę o twardej konsystencji, złożoną z tlenku cynku i skrobi pszenicznej rozproszonych w podłożu hydrofobowym². Przepis monografii sumuje się do 100 cz.

• wazelina biała – 50,0 cz.
• tlenek cynku – 25,0 cz.
• skrobia pszeniczna – 25,0 cz.

O zachowaniu pasty z dodanym składnikiem rozstrzyga rozpuszczalność jej trzech składników, a żaden z nich nie tworzy w niej roztworu.

Z tego układu wynika sposób pracy z gotową pastą. Jest ona zawiesiną dwóch proszków w podłożu tłuszczowym, więc substancje dodawane do niej wprowadza się metodą zawiesinową, przez utarcie z częścią podłoża, a pojemność wodna pasty bez emulgatora pozostaje ograniczona⁵.

Zastosowanie pasty cynkowej w recepturze

Do czego służy gotowa pasta cynkowa?

Jej substancja czynna, tlenek cynku, działa ściągająco przy podaniu zewnętrznym⁷. Pasta bywa zarazem preparatem końcowym i podłożem pod inną substancję czynną, i w tej drugiej roli używa jej sama Farmakopea, definiując przez nią pastę cynkową z kwasem salicylowym³.

Czy pastę Lassara można zrobić z gotowej pasty cynkowej?

Nie w proporcjach farmakopealnych. Pasta cynkowa z kwasem salicylowym (Pasta Zinci salicylata Lassari, Pasta Lassari) ma własny przepis, w którym udział wazeliny białej spada z 50,0 do 48,0 cz., a udziały tlenku cynku i skrobi pszenicznej zostają bez zmian³.

• wazelina biała – 48,0 cz.
• tlenek cynku – 25,0 cz.
• skrobia pszeniczna – 25,0 cz.
• kwas salicylowy – 2,0 cz.

Kwas salicylowy zajmuje w tym przepisie miejsce części podłoża. Zmieszanie 98,0 cz. gotowej pasty cynkowej z 2,0 cz. kwasu salicylowego daje preparat z 24,5% tlenku cynku i 49,0% wazeliny białej, czyli skład zbliżony do monografii, ale z nią nietożsamy.

Stężenia i dawki maksymalne w paście cynkowej

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla tlenku cynku jedną drogę podania, zewnętrzną, i wpisuje dla niej stężenia zwykle stosowane w maści i paście od 15,0% do 25,0%, przy działaniu ściągającym⁷. Przy podaniu zewnętrznym wykaz z zasady zastępuje dawki zakresem zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku⁸.

Ponieważ przepis pasty sumuje się do 100 cz., 25,0 cz. tlenku cynku odpowiada 25% w gotowym preparacie². Farmakopealna pasta stoi więc dokładnie na górnej wartości zakresu z wykazu, a rozcieńczanie obniża stężenie w stronę dolnej wartości.

Trzy części pasty na dwie części wazeliny sprowadzają stężenie do 15,0%, czyli do dolnej wartości zakresu z wykazu⁷. Inne proporcje przeliczysz kalkulatorem rozcieńczania maści, a zapis stężenia z recepty kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe pasty cynkowej

Pasta wnosi do preparatu trzy składniki naraz, więc jej niezgodności recepturowe są sumą niezgodności podłoża, tlenku cynku i skrobi.

• Woda i roztwory wodne. Podłożem pasty jest wazelina biała², która bez emulgatora nie miesza się z fazą wodną i ma ograniczoną pojemność wodną⁵. Substancja przepisana w postaci roztworu wodnego nie wbuduje się w pastę.
• Składniki o odczynie kwaśnym. Tlenek cynku rozpuszcza się w rozcieńczonych kwasach nieorganicznych⁶, więc kwaśny składnik recepty przeprowadza go do roztworu i ubywa go z zawiesiny.
• Jod i preparaty jodowe. Jedna czwarta masy pasty to skrobia pszeniczna, a jej niebieskie zabarwienie z jodem Farmakopea wykorzystuje do potwierdzenia tożsamości pasty². Preparat jodowy wprowadzony do pasty zmieni więc jej barwę.

Niezgodnością nie jest ani kwas salicylowy, ani ichtamol. Kwas salicylowy stoi obok tlenku cynku i skrobi w paście Lassara³, a ichtamol w paście cynkowej z ichtamolem, gdzie wprowadza się go do proszków razem z wazeliną żółtą⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z pastą cynkową

Monografia opisuje sporządzanie pasty z surowców sypkich, a wazelinę białą trzeba do tego wcześniej stopić².

1. Miałko sproszkowany tlenek cynku i bardzo miałko sproszkowaną skrobię pszeniczną ucierać z dodawaną porcjami stopioną wazeliną białą.
2. Mieszać do zastygnięcia i uzyskania jednorodnej mieszaniny.
3. Zhomogenizować.

Przepis rozróżnia dwa stopnie rozdrobnienia proszków, miałkie dla tlenku cynku i bardzo miałkie dla skrobi². Farmakopea przypisuje określeniu „miałko rozdrobniony” przedział od 125 do 180 µm, a określeniu „bardzo miałko rozdrobniony” wartość do 125 µm⁹. Gotowa pasta ma jeszcze jedno ograniczenie, tym razem dla substancji czynnej rozproszonej w niej: żadna cząstka nie może być większa niż 180 µm². Ten sam pułap obowiązuje w paście Lassara i w paście z ichtamolem^3,4.

Przechowywanie i trwałość pasty cynkowej

Farmakopea wymaga dla pasty cynkowej dobrze zamkniętego pojemnika i temperatury nie wyższej niż 25 °C². Te same warunki obowiązują dla obu past pokrewnych^3,4.

Bezpieczeństwo stosowania pasty cynkowej

Ani pasta cynkowa, ani jej substancja czynna nie figurują w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N¹⁰. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru¹.