Dziegieć węglowy

Dziegieć węglowy powstaje jako produkt uboczny destylacji rozkładowej węgla kamiennego, prowadzonej przy wytwarzaniu koksu i gazu¹. W recepturze jest substancją czynną preparatów zewnętrznych stosowanych w łuszczycy, wyprysku atopowym i łojotokowym zapaleniu skóry². Nie jest tym samym surowcem co dziegieć sosnowy, który powstaje z drewna i figuruje w rejestrze jako osobna pozycja pod nazwą Pix Liquida Pini³.

Charakterystyka dziegciu węglowego

Jak nazywa się dziegieć węglowy na recepcie i w rejestrze?

Recepta i receptariusz posługują się kilkoma nazwami tego samego surowca. Wytwórca zestawia je w spisie synonimów recepturowych, gdzie dziegieć mineralny, czyli węglowy, występuje jako Pix Carbonis, Pix Lithanthracis oraz prodermina⁴. W rejestrze surowców farmaceutycznych preparat nosi nazwę Pix Lithanthracis, a jako nazwę powszechnie stosowaną wpisano Pix litanthracis³. W piśmiennictwie anglojęzycznym surowiec występuje jako coal tar, a preparaty z jego roztworem opisywane są skrótem LPC, od liquor picis carbonis⁵. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda dziegieć węglowy i w czym się rozpuszcza?

Dziegcie węglowe są czarnymi lub prawie czarnymi, lepkimi cieczami albo masami półstałymi o charakterystycznym zapachu naftalenowym¹. To mieszanina, a nie pojedynczy związek, bo zidentyfikowano w niej ponad 400 substancji, a obecnych może być nawet 10 000, przy czym udział wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych rośnie wraz z temperaturą karbonizacji¹.

Rozpuszczalność dziegciu węglowego rozkłada się na trzy poziomy¹.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Rozpuszczalnikiem dostępnym w recepturze jest etanol, a w podłożach zawierających wodę dziegieć zostaje fazą rozproszoną, nie roztworem.

Zastosowanie dziegciu węglowego w recepturze

Dziegieć węglowy stosuje się w przewlekłej łuszczycy plackowatej, łuszczycy skóry owłosionej głowy, wyprysku atopowym i łojotokowym zapaleniu skóry, sam albo w skojarzeniu z innymi lekami, fototerapią lub jedną i drugą metodą².

Jak działa dziegieć węglowy na skórę?

Mechanizm wyjaśniono dopiero w 2013 roku. Dziegieć węglowy aktywuje receptor węglowodorów aromatycznych (AHR), co uruchamia różnicowanie naskórka i przywraca produkcję filagryny w keratynocytach chorych na wyprysk atopowy, a jednocześnie znosi wywołane cytokinami Th2 hamowanie białek bariery naskórkowej⁶. W modelach skóry pobudzanych interleukinami 4 i 13 surowiec zmniejszał spongiozę, apoptozę i ekspresję CCL26, a sygnał Th2 przerywał przez defosforylację STAT6⁶.

Co wiadomo o skuteczności dziegciu węglowego?

Przegląd systematyczny objął 25 badań miejscowego stosowania dziegciu węglowego w łuszczycy i wyprysku atopowym, z czego 21, czyli 84%, przemawiało za jego stosowaniem, a skuteczność w łuszczycy potwierdziły dwa badania kontrolowane placebo⁷. Autorzy ocenili siłę dowodów jako niewysoką i wskazali, że preparaty są dobrze tolerowane oraz tanie, a barierą pozostają plamienie i zapach⁷.

Stężenia dziegciu węglowego w preparatach recepturowych

Stężenia stosowane w preparatach dermatologicznych mieszczą się w zakresie od 0,5% do 5% i właśnie dla niego przegląd systematyczny wykazał skuteczność w łuszczycy oraz wyprysku atopowym⁵. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe dziegciu węglowego

• Fazy wodne. Surowiec rozpuszcza się w wodzie słabo¹, więc preparat z fazą wodną jest układem rozproszonym i wymaga emulgatora albo podłoża, które taką fazę utrzyma. Sam dodatek wody nie da roztworu.
• Otwarty płomień. Dziegcie węglowe są łatwopalne i żrące, a przy spalaniu uwalniają toksyczne gazy¹. Stapianie podłoża nad otwartym płomieniem jest przy tym surowcu wykluczone.
• Barwa i zapach preparatu. Czarna barwa i zapach naftalenowy przechodzą na gotowy lek¹, a plamienie i zapach są głównym powodem rezygnacji pacjentów z leczenia⁷. Ciemnienie podłoża po dodaniu dziegciu nie jest objawem rozkładu.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z dziegciem węglowym

Surowiec jest lepką cieczą albo masą półstałą, częściowo rozpuszczalną w etanolu i słabo w wodzie¹. Etanol jest więc jedynym rozpuszczalnikiem z tej listy, który apteka ma na stanie recepturowym, a w każdym podłożu z fazą wodną dziegieć pozostaje rozproszony. Gotową maść o zbyt wysokim stężeniu doprowadzisz do zapisanego zakresu kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość dziegciu węglowego

Warunki przechowywania wyznacza łatwopalność surowca, który przy spalaniu uwalnia toksyczne gazy¹. Miejsce składowania trzyma się więc z dala od źródeł zapłonu i ciepła.

Bezpieczeństwo stosowania dziegciu węglowego

Czy dziegieć węglowy podlega wykazom A, B, N i P?

Dziegieć węglowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁸. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Czy dziegieć węglowy zwiększa ryzyko nowotworu?

Pytanie bierze się z obecności związków rakotwórczych w surowcu i z wyników badań nad narażeniem zawodowym⁹. Rozstrzyga je badanie kohortowe obejmujące 13 200 chorych na łuszczycę i wyprysk, w którym mediana stosowania maści z dziegciem wyniosła 6 miesięcy, a leczonych porównano z grupą przyjmującą glikokortykosteroidy miejscowe. Ryzyko nowotworów pozaskórnych nie wzrosło (HR 0,92, 95% CI 0,78–1,09), tak samo jak ryzyko raka skóry (HR 1,09, 95% CI 0,69–1,72), a autorzy uznali dziegieć węglowy za bezpieczną metodę leczenia dermatologicznego⁹.

Jakich działań niepożądanych spodziewać się na skórze?

Kontakt skóry z dziegciem węglowym wywołuje reakcje fototoksyczne, podrażnienie i oparzenia, alergiczne zapalenie skóry, zapalenie mieszków włosowych, trądzik zawodowy, zanik naskórka oraz przebarwienia¹⁰. Zestawienie pochodzi z narażenia zawodowego w przemyśle, nie z leczenia dermatologicznego, więc opisuje ekspozycję dłuższą i intensywniejszą niż smarowanie preparatem recepturowym.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.