Jod

Jod to substancja czynna stosowana w recepturze przede wszystkim zewnętrznie, jako środek przeciwbakteryjny i odkażający, a doustnie w chorobach tarczycy¹. Dwa preparaty z jodem mają w Farmakopei Polskiej własne monografie narodowe, spirytusowy roztwór jodu, czyli jodynę, oraz roztwór wodny jodu, czyli płyn Lugola. Oba zawierają obok jodu jodek potasu, bez którego surowca nie da się rozpuścić w wodzie. W rejestrze surowców farmaceutycznych jod występuje u dwóch wytwórców².

Charakterystyka jodu

Jak nazywa się jod na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Iodum, polska jod, a angielska Iodine³. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje pod nazwą Jod².

Własne nazwy mają oba preparaty farmakopealne i to one częściej trafiają na receptę niż nazwa surowca. Spirytusowy roztwór jodu (Iodi solutio spirituosa) występuje jako jodyna⁴, a roztwór wodny jodu (Iodi solutio aquosa) jako Solutio Iodi Lugoli albo płyn Lugola⁵. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda jod i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako szarawofioletowe, łamliwe blaszki lub drobne kryształy o metalicznym połysku³. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi i różnicuje ją między czterema fazami używanymi w recepturze³.

Z tego układu wynika kolejność czynności w obu przepisach farmakopealnych. Najpierw rozpuszcza się jodek potasu w małej ilości wody, dopiero w tym stężonym roztworze jod, a docelowy rozpuszczalnik dochodzi na końcu^5,4. Bez stężonego roztworu jodku sama woda nie rozpuści jodu w ilości, jakiej wymaga przepis.

Jod sublimuje powoli już w temperaturze pokojowej, a po ogrzaniu wydziela fioletowe pary i osadza się jako niebieskawoczarny, krystaliczny sublimat³.

Zastosowanie jodu w recepturze

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje jodowi dwie drogi podania i dwa różne zastosowania. Zewnętrznie działa przeciwbakteryjnie i odkażająco, doustnie służy w chorobach tarczycy¹.

Które preparaty z jodem mają monografię narodową?

Spirytusowy roztwór jodu (Iodi solutio spirituosa, jodyna) to stabilizowany etanolowy roztwór jodu, ciemnobrunatna i przezroczysta ciecz o zapachu jodu⁴.

• etanol 96% – 90,0 cz.
• woda oczyszczona – 6,0 cz.
• jod – 3,0 cz.
• jodek potasu – 1,0 cz.

Roztwór wodny jodu (Iodi solutio aquosa, Solutio Iodi Lugoli, płyn Lugola) to solubilizowany roztwór jodu, czerwonobrunatna i przezroczysta ciecz o zapachu jodu, mieszająca się z wodą i z etanolem 96%⁵.

• woda oczyszczona – 97,0 cz.
• jodek potasu – 2,0 cz.
• jod – 1,0 cz.

Oba przepisy różnią się nie tylko nośnikiem. Jodyna zawiera 3 cz. jodu i 1 cz. jodku potasu, płyn Lugola odwrotnie, 1 cz. jodu i 2 cz. jodku potasu^4,5.

Stężenia i dawki maksymalne jodu

Przy podaniu doustnym Wykaz dawek podaje pełny zestaw wartości, dawki zwykle stosowane i maksymalne¹.

Przy podaniu zewnętrznym wykaz podaje zamiast dawek zakres stężeń, od 1,0% do 5,0%¹. Tak samo zapisano pozostałe substancje stosowane zewnętrznie, dla których Farmakopea określa zakres stężeń zalecanych w danej postaci leku, a nie dawki⁶. Oba preparaty farmakopealne mieszczą się w tym zakresie, jodyna stężeniem 3%, płyn Lugola stężeniem 1%^4,5. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Dawki maksymalne ustalono dla mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu oraz sposobu użycia leku wynika przekroczenie, a wystawiający receptę nie uczynił adnotacji o konieczności zastosowania takiej dawki. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się jedynie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶.

Niezgodności recepturowe jodu

Jod jest silnym utleniaczem i substancją lotną, więc niezgodności recepturowe wynikają z reaktywności wobec kilku grup składników oraz ze strat samego surowca.

• Skrobia. Z jodem daje intensywne niebieskie zabarwienie, znikające po ogrzaniu i wracające po ochłodzeniu³. W preparacie ze skrobią barwa obejmuje całą masę.
• Odczyn zasadowy. Alkalizacja rozkłada roztwór jodu. W środowisku zasadowym jod reaguje z etanolem, wytrącając żółty, drobny osad⁴, więc składniki nadające odczyn zasadowy zmieniają skład jodyny.
• Woda bez jodku. Jod jest w wodzie bardzo trudno rozpuszczalny³, więc w roztworze wodnym bez jodku potasu nie osiągnie stężenia wymaganego przepisem. Farmakopealny płyn Lugola przewiduje na to 2 cz. jodku potasu na 1 cz. jodu⁵.
• Ogrzewanie. Surowiec sublimuje w temperaturze pokojowej, a ogrzany wydziela pary³, dlatego oba przepisy farmakopealne prowadzą rozpuszczanie bez podgrzewania^4,5.

Jodek potasu niezgodnością nie jest, choć zestawia jodek z utleniaczem. Oba preparaty farmakopealne stawiają jod i jodek potasu w jednym roztworze, a to właśnie jodek utrzymuje jod w fazie wodnej^5,4. Podobnie etanol, bo jodyna jest właśnie roztworem etanolowym, a reakcja jodu z etanolem wymaga odczynu zasadowego⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z jodem

Jodyna powstaje w trzech krokach, wyznaczonych przez rozpuszczalność surowca⁴.

1. Rozpuścić jodek potasu w wodzie oczyszczonej.
2. W otrzymanym roztworze rozpuścić jod.
3. Mieszając, dodawać stopniowo etanol 96%.

Etanol wchodzi w skład jodyny w ilości 90,0 cz. jako etanol 96%⁴. Ilość spirytusu o innym stężeniu przeliczysz kalkulatorem etanolu do receptury.

Płyn Lugola sporządza się w tej samej kolejności, tylko z wodą jako całym nośnikiem⁵.

1. Rozpuścić jodek potasu w 4 cz. wody oczyszczonej.
2. W tym roztworze rozpuścić jod.
3. Uzupełnić wodą oczyszczoną i zmieszać.

Przechowywanie i trwałość jodu

Oba preparaty farmakopealne przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła^4,5. Sam surowiec ubywa z opakowania bez zmiany wyglądu, bo sublimuje w temperaturze pokojowej³.

Bezpieczeństwo stosowania jodu

Jod figuruje w Wykazie B substancji silnie działających⁷, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².