Kwas benzoesowy

Kwas benzoesowy to surowiec recepturowy o dwóch zadaniach. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje mu jedną drogę podania, zewnętrzną, i wiąże go z działaniem przeciwbakteryjnym oraz przeciwgrzybiczym¹. Poza tym Farmakopea używa go jako składnika konserwującego w preparacie doustnym, w syropie prawoślazowym². Dwa preparaty z tym surowcem mają w Farmakopei własne monografie narodowe, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje on u trzech podmiotów³.

Charakterystyka kwasu benzoesowego

Jak nazywa się kwas benzoesowy na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Acidum benzoicum, polska kwas benzoesowy, a angielska Benzoic acid⁴. Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi wszystkie preparaty pod nazwą „Kwas benzoesowy”³.

Własne nazwy noszą preparaty recepturowe, i to one trafiają na receptę. Koncentrat do sporządzania płynu do płukania gardła występuje jako Gargarisma prophylacticum albo roztwór do płukania gardła⁵, a syrop prawoślazowy jako Althaeae sirupus i syrop ślazowy². Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda kwas benzoesowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy⁴. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi, osobno dla wody zimnej i wrzącej⁴.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Do roztworów spirytusowych i do fazy olejowej rozpuszcza się na zimno, a do nośnika wodnego wchodzi dopiero po ogrzaniu, i tak właśnie robi to Farmakopea w syropie prawoślazowym⁶. Temperatura topnienia mieści się w granicach od 121 °C do 124 °C⁴, więc ogrzewanie fazy wodnej do wrzenia nie doprowadza surowca do stopienia.

Zastosowanie kwasu benzoesowego w recepturze

Surowiec pojawia się w recepturze w dwóch rolach. Jako substancja czynna preparatów zewnętrznych działa przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo¹, a jako substancja pomocnicza chroni przed rozwojem drobnoustrojów preparaty zawierające wodę⁷.

Które preparaty z kwasem benzoesowym mają monografię narodową?

Koncentrat do sporządzania płynu do płukania gardła (Gargarisma prophylacticum, roztwór do płukania gardła) to etanolowy roztwór kwasu benzoesowego i kwasu salicylowego z dodatkiem olejków eterycznych, rozcieńczany przed użyciem⁵.

• etanol 90% (V/V) – 230,0 cz.
• kwas salicylowy – 5,0 cz.
• kwas benzoesowy – 5,0 cz.
• olejek eteryczny miętowy – 1,5 cz.
• tymol – 0,5 cz.
• olejek eteryczny eukaliptusowy – 0,2 cz.

Syrop prawoślazowy (Althaeae sirupus, syrop ślazowy) to płynny preparat z wodnym wyciągiem z korzenia prawoślazu, w którym kwas benzoesowy jest jedynym składnikiem konserwującym².

• woda oczyszczona – do 100,0 cz.
• cukier – 64,0 cz.
• korzeń prawoślazu – 5,0 cz.
• etanol 96% – 1,0 cz.
• kwas benzoesowy – 0,1 cz.

Stężenia i dawki kwasu benzoesowego

Wykaz dawek podaje dla kwasu benzoesowego dwa zakresy stężeń zwykle stosowanych, obydwa przy podaniu zewnętrznym, i nie przypisuje ich do postaci leku ani do jednego z dwóch wymienionych działań¹.

Dla podania zewnętrznego wykaz podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku, a nie wartości dawek⁸. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Ilości z monografii narodowych mieszczą się w tych granicach i pokazują rozpiętość między rolą konserwującą a leczniczą.

Niezgodności recepturowe kwasu benzoesowego

Niezgodności kwasu benzoesowego wynikają z trudnej rozpuszczalności w zimnej wodzie i z zależności działania konserwującego od odczynu nośnika.

• Roztwory karmelozy sodowej. Roztworów z karmelozą sodową nie konserwuje się kwasem benzoesowym ani jego solą sodową, bo przy wysokim pH takich roztworów konserwacja nie jest skuteczna⁷. Preparat wygląda wtedy prawidłowo, a nie jest zabezpieczony.
• Zimna faza wodna. W wodzie surowiec jest trudno rozpuszczalny⁴, więc dodany do roztworu sporządzanego na zimno zostaje nierozpuszczonym osadem. Farmakopea wprowadza go do nośnika wodnego na gorąco⁶.

Połączenie z kwasem salicylowym i tymolem niezgodnością nie jest, choć wszystkie trzy surowce są ciałami stałymi wprowadzanymi do jednej postaci leku. Farmakopealny koncentrat do płukania gardła każe rozpuścić je razem w części etanolu 90% (V/V), zanim dojdą olejki eteryczne⁵, więc do stykania się proszków w ogóle nie dochodzi.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z kwasem benzoesowym

Koncentrat do płukania gardła powstaje w kolejności wyznaczonej przez rozpuszczalność składników stałych⁵.

1. Rozpuścić kwas benzoesowy, kwas salicylowy i tymol w części etanolu 90% (V/V).
2. Dodać olejek eteryczny miętowy i olejek eteryczny eukaliptusowy.
3. Uzupełnić etanolem 90% (V/V).

Etanol o wymaganym stężeniu przygotujesz kalkulatorem etanolu do receptury.

W syropie prawoślazowym kwas benzoesowy wchodzi razem z cukrem, do gorącego maceratu⁶.

1. Przemyć rozdrobniony korzeń prawoślazu małą objętością oziębionej wody.
2. Zalać mieszaniną 40 cz. wody z 1 cz. etanolu 96% i pozostawić 3 h pod przykryciem w temperaturze pokojowej.
3. Przecedzić macerat, a następnie rozpuścić w nim na gorąco cukier i kwas benzoesowy.
4. Doprowadzić do wrzenia, uzupełnić przegotowaną wodą do 100 cz. i niezwłocznie przecedzić przez odpowiedni materiał filtracyjny.

Przechowywanie i trwałość kwasu benzoesowego

Gotowe preparaty mają w monografiach narodowych własne warunki, ostrzejsze dla koncentratu spirytusowego niż dla syropu.

Termin przydatności leku recepturowego wyznaczysz kalkulatorem trwałości leku recepturowego.

Bezpieczeństwo stosowania kwasu benzoesowego

Kwas benzoesowy nie figuruje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N Farmakopei Polskiej XIII¹⁰. Zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Wykaz dawek dopuszcza dla tego surowca wyłącznie podanie zewnętrzne¹. W preparacie doustnym Farmakopea używa go tylko jako składnika konserwującego, w ilości 0,1 cz. na 100,0 cz. syropu².

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.