Erytromycyna

Erytromycyna to substancja czynna stosowana w recepturze zewnętrznie, w maściach, roztworach na skórę i maściach do oczu. Farmakopea Polska XIII opisuje ją jako mieszaninę antybiotyków makrolidowych wytwarzanych przez szczep Streptomyces erythreus, w której głównym składnikiem jest erytromycyna A¹. Estry erytromycyny, czyli estolan, etylobursztynian, laktobionian i stearynian, mają w wykazie dawek własne pozycje², ale w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje wyłącznie zasada erytromycyny i to ona trafia na stół recepturowy³.

Charakterystyka erytromycyny

Jak nazywa się erytromycyna na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Erythromycinum, polska erytromycyna, a angielska Erythromycin¹. Wszystkie trzy dopuszczone preparaty surowca noszą w rejestrze tę samą nazwę, erytromycyna, bez oznaczenia gatunku ani postaci³. Nazwy estrów pojawiają się na receptach na leki gotowe, a nie na surowiec recepturowy, i odpowiadają osobnym pozycjom wykazu dawek². Odpowiedniki nazw używanych w receptariuszach zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda erytromycyna i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub jasnożółty proszek albo bezbarwne lub jasnożółte kryształy, słabo higroskopijne¹. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi, osobno dla trzech rozpuszczalników¹.

Rozpuszczalnikiem roztworów jest zatem etanol 96%, a w wodzie erytromycyna zostaje zawiesiną. Ostatnia kolumna rozstrzyga dodatkowo o temperaturze: rozpuszczalność w wodzie zmniejsza się wraz z jej wzrostem¹, więc ogrzewanie wody rozpuści mniej surowca, nie więcej.

Zastosowanie erytromycyny w recepturze

Erytromycyna działa przeciwbakteryjnie jako antybiotyk makrolidowy². W recepturze wchodzi do preparatów na skórę i do oczu, a Wykaz dawek wymienia trzy postaci z osobnym stężeniem dla każdej: maść, maść do oczu i roztwór². Miejscowo stosuje się ją przede wszystkim w trądziku⁴.

Stężenia i dawki maksymalne erytromycyny

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla erytromycyny dwie drogi podania, zewnętrzną i doustną, i traktuje je odmiennie². Przy podaniu zewnętrznym zamiast dawek podano zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku, a dawek maksymalnych zwykle się dla tej drogi nie zamieszcza⁵.

Wartości z tej tabeli nie są pułapem, tylko stężeniami zalecanymi dla każdej z trzech postaci⁵. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych, a warunki trwałości preparatów do oczu zbiera ściąga z trwałości leków ocznych.

Dawki maksymalne wykaz ustala wyłącznie dla drogi doustnej, w gramach².

Wartości ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁵. Jeżeli ze składu i sposobu użycia podanego w recepcie wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a wystawiający receptę tego nie oznaczył, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁵.

Niezgodności recepturowe erytromycyny

Udokumentowane niezgodności recepturowe erytromycyny dotyczą trwałości chemicznej cząsteczki i każdą z nich opisano w osobnym badaniu.

• Kwaśny odczyn. W kwaśnym środowisku wodnym erytromycyna A rozkłada się przez wewnątrzcząsteczkową dehydratację do hemiketalu 6,9, a następnie do anhydroerytromycyny, przy czym oba produkty mają znikome działanie przeciwbakteryjne. W pomiarze prowadzonym w temperaturze 37 °C i pH 2 rozkład 10% substancji zajął 3,7 sekundy⁶.
• Woda w składzie. Trwałość erytromycyny w roztworach zależy istotnie od pH oraz od obecności wody. W badaniu optymalizacyjnym wodę zastępowano bezwodnym rozpuszczalnikiem, dimetyloizosorbidem, a wpływ pH i tego rozpuszczalnika na trwałość okazał się istotny, z istotną interakcją między nimi⁴.
• Nadtlenek benzoilu. W żelu łączącym erytromycynę z nadtlenkiem benzoilu substancja czynna ulega utlenieniu, a następnie benzoilowaniu. Produkty rozkładu wykryto w próbkach dwumiesięcznych i osiemnastomiesięcznych⁷.

Cynk bywa wskazywany w piśmiennictwie jako dodatek poprawiający trwałość erytromycyny. W badaniu, które to sprawdzało, dodatek cynku nie okazał się czynnikiem istotnym, w odróżnieniu od pH i rodzaju rozpuszczalnika⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z erytromycyną

Kolejność czynności wyznacza rozpuszczalność surowca. Roztwory sporządza się na etanolu 96%, w którym erytromycyna jest łatwo rozpuszczalna, natomiast w wodzie pozostaje zawiesiną, bo jest w niej trudno rozpuszczalna¹.

Ogrzewanie nie jest tu sposobem na przyspieszenie rozpuszczania, bo monografia zaznacza przy wodzie, że rozpuszczalność zmniejsza się wraz ze wzrostem temperatury¹. Stężenie gotowego preparatu półstałego obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość erytromycyny

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku, chroniąc od światła¹. Sam proszek jest słabo higroskopijny¹.

Bezpieczeństwo stosowania erytromycyny

Co oznacza obecność erytromycyny w Wykazie B?

Erytromycyna figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, bez oznaczenia § ani §§, więc nie podlega przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii i nie jest substancją psychotropową⁸. Substancje z tego wykazu należą do grupy Separanda, a przepisy prawa farmaceutycznego wiążą z nimi szczególną ostrożność albo odrębny tryb postępowania przy wydawaniu leków z apteki i wystawianiu recept⁹. W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, erytromycyna nie figuruje¹⁰, nie ma jej też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹¹. W Wykazie B obok zasady stoją wszystkie estry erytromycyny⁸. Każdy z trzech wykazów portal wydaje w całości jako osobne zestawienie, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.