Chloramfenikol

Chloramfenikol to substancja czynna stosowana w recepturze jako antybiotyk o działaniu przeciwbakteryjnym, w preparatach zewnętrznych – maści na skórę, maści do oczu i kroplach do oczu¹. O sposobie sporządzania rozstrzyga postać leku, bo Farmakopea Polska XIII stawia wymaganie jałowości preparatom do oczu, pozajelitowym oraz przeznaczonym na rany i uszkodzone powierzchnie ciała². Wykaz dawek wymienia obok chloramfenikolu dwie osobne substancje, Chloramphenicoli palmitas i Chloramphenicoli natrii succinas³, ale w rejestrze surowców farmaceutycznych dostępny jest wyłącznie chloramfenikol⁴ i jego dotyczy ta karta.

Charakterystyka chloramfenikolu

Jak nazywa się chloramfenikol na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Chloramphenicolum, polska chloramfenikol, a angielska Chloramphenicol⁵. W rejestrze surowców farmaceutycznych wszystkie dopuszczone preparaty figurują pod nazwą Chloramfenikol⁴. Odpowiedniki nazw używanych na receptach i w receptariuszach zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda chloramfenikol i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały, szarawobiały lub żółtawobiały, miałki, krystaliczny proszek lub drobne kryształy, igły albo wydłużone płytki⁵. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi⁵.

Terminy te mają w Farmakopei przypisane objętości rozpuszczalnika na gram substancji – trudno rozpuszczalny oznacza od 100 mL do 1000 mL, a łatwo rozpuszczalny od 1 mL do 10 mL⁶. Przy stole recepturowym oznacza to, że woda przyjmuje chloramfenikol w małych ilościach, a etanol 96% i glikol propylenowy przeprowadzają go do roztworu bez trudności. Wskazań z części „Właściwości” nie interpretuje się w ścisłym znaczeniu i nie stanowią one wymagań⁶, a monografia narodowa przewiduje wodne roztwory chloramfenikolu zarówno 0,5%, jak i o stężeniu 1% oraz wyższym, dla każdego wskazując inny roztwór buforujący⁷.

Zastosowanie chloramfenikolu w recepturze

Wykaz dawek wiąże chloramfenikol z trzema postaciami zewnętrznymi – maścią, maścią do oczu i kroplami do oczu¹. Obie postaci oczne muszą spełniać wymaganie badania jałowości, tak samo jak preparaty pozajelitowe oraz przeznaczone na rany i uszkodzone powierzchnie ciała². Maść na skórę nieuszkodzoną tego wymagania nie ma.

Dla pozostałych preparatów z antybiotykiem Farmakopea formułuje zalecenie – sporządzanie ich jako jałowych stanowi dobrą praktykę w leczeniu zakażeń i eliminuje z preparatu drobnoustroje, które mogą powodować rozkład enzymatyczny antybiotyku².

Stężenia i dawki maksymalne chloramfenikolu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla chloramfenikolu dawki dla dwóch dróg podania ogólnego oraz stężenia dla stosowania zewnętrznego, przypisując mu działanie antybiotyku przeciwbakteryjnego¹.

Dla stosowania zewnętrznego wykaz podaje zamiast dawek stężenia, osobno dla każdej postaci¹.

To rozdzielenie stężeń wyznacza granicę między recepturą dermatologiczną a okulistyczną – ta sama nazwa surowca w maści na skórę i w maści do oczu oznacza dwukrotnie różne stężenie. Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁸. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Co robić, gdy recepta przekracza stężenie maksymalne?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu recepty i ze sposobu użycia leku wynika przekroczenie, a osoba wystawiająca receptę go nie oznaczyła. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu się z osobą, która receptę wystawiła⁸.

Niezgodności recepturowe chloramfenikolu

Kłopoty z chloramfenikolem biorą się z jego małej rozpuszczalności w wodzie oraz z wymagań stawianych preparatom do oczu.

• Woda jako jedyny rozpuszczalnik. Surowiec jest trudno rozpuszczalny w wodzie, a łatwo w etanolu 96% i w glikolu propylenowym⁵. Wodne roztwory Farmakopea przewiduje w dwóch przedziałach stężeń, 0,5% oraz 1% i wyższym, i każdemu przypisuje inny roztwór buforujący⁷.
• Odczyn preparatu. W kroplach do oczu pH doprowadza się do właściwej wartości roztworami buforującymi, dobieranymi do stężenia chloramfenikolu⁷. Dla roztworów do oczu, czyli preparatów do przemywania i płukania oka oraz do nasycania opatrunków, Farmakopea wyznacza przedział pH od 5,0 do 8,5².
• Środki konserwujące. Wodne preparaty w pojemnikach wielodawkowych zawierają środek konserwujący we właściwym stężeniu, z wyjątkiem sytuacji, gdy sam preparat ma właściwości przeciwdrobnoustrojowe. Wybrany środek musi być zgodny z pozostałymi składnikami preparatu oraz skuteczny przez cały okres stosowania kropli do oczu⁷.
• Zanieczyszczenie mikrobiologiczne. Drobnoustroje w preparacie mogą powodować rozkład enzymatyczny antybiotyku², więc zanieczyszczenie mikrobiologiczne działa tu jak niezgodność – obniża zawartość substancji czynnej.

Połączenie chloramfenikolu z kwasem borowym i boraksem niezgodnością nie jest. Farmakopea wskazuje bufory boranowe wprost jako roztwory pomocnicze przeznaczone do kropli do oczu z tym antybiotykiem⁷.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z chloramfenikolem

Farmakopea podaje dwa gotowe roztwory buforujące przeznaczone do kropli do oczu z chloramfenikolem, a wybór między nimi zależy od stężenia substancji czynnej⁷.

Bufor boranowy F1 (pH ok. 7,2) to roztwór pomocniczy do 0,5% roztworu chloramfenikolu.

• woda – do 100,0 g
• kwas borowy – 1,1 g
• boraks – 0,2 g
• sodu chlorek – 0,2 g

Bufor boranowy F2 (pH ok. 8,3) przeznaczony jest do roztworu chloramfenikolu o stężeniu 1% i wyższym.

• woda – do 100,0 g
• boraks – 3,0 g
• kwas borowy – 1,5 g

Krople do oczu sporządza się jedną z trzech metod zapewniających jałowość preparatu, a o wyborze rozstrzyga postać fizyczna leku⁷.

1. Dobrać roztwór buforujący do stężenia chloramfenikolu i doprowadzić nim pH preparatu do właściwej wartości.
2. Doprowadzić preparat do izotonii z płynem łzowym jednym z roztworów izotonizujących, którymi są roztwór chlorku sodu 9 g/L, roztwór azotanu potasu 16 g/L, roztwór kwasu borowego 19 g/L albo roztwór glukozy 50 g/L⁷.
3. Wyjałowić roztwór rzeczywisty przez sączenie przez filtr o nominalnej wielkości porów nie większej niż 0,22 µm (metoda 1) albo w autoklawie, gdy substancja czynna jest termostabilna (metoda 2). Zawiesiny i roztwory substancji termolabilnych sporządza się z jałowych składników w warunkach aseptycznych (metoda 3).
4. Napełnić jałowy pojemnik – butelkę wielodawkową albo minims o pojemności nie większej niż 2 mL – w warunkach aseptycznych i sprawdzić szczelność po zamknięciu². Krople bez środka konserwującego umieszcza się w pojemnikach jednodawkowych albo w pojemnikach wielodawkowych pozwalających dozować preparat bez ryzyka zanieczyszczenia mikrobiologicznego⁷.

Maści do oczu sporządza się w warunkach aseptycznych, korzystając z jałowego podłoża, a podłoże lipofilowe bezwodne wyjaławia się suchym gorącym powietrzem². Jeżeli w przepisie nie podano innego składu, maść do oczu sporządza się na podłożu absorpcyjnym².

• wazelina biała – 80,0 cz.
• parafina ciekła – 10,0 cz.
• lanolina – 10,0 cz.

O sposobie wprowadzenia substancji czynnej rozstrzyga jej rozpuszczalność w podłożu i w wodzie. Substancje nierozpuszczalne wprowadza się w postaci zmikronizowanej, a rozpuszczalne rozpuszcza się w niewielkiej ilości jałowej wody, sączy przez filtr wyjaławiający i emulguje do podłoża². Przy bardzo małej ilości fazy wodnej można pominąć etap sączenia wyjaławiającego, pod warunkiem użycia środka konserwującego².

Masa maści do oczu w tubie nie powinna być większa niż 10 g².

Przechowywanie i trwałość chloramfenikolu

Surowiec chroni się od światła. Jeżeli chloramfenikol jest jałowy, jego pojemnik również jest jałowy, hermetyczny i z zabezpieczeniem gwarancyjnym⁹.

Gotowe preparaty mają własne, krótkie terminy przydatności, inne przed otwarciem opakowania i po nim².

Terminy dla całego asortymentu preparatów ocznych zbiera ściąga z trwałości leków ocznych.

Bezpieczeństwo stosowania chloramfenikolu

Co oznacza obecność chloramfenikolu w Wykazie B?

Chloramfenikol figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, bez oznaczenia § ani §§¹⁰. Wykazy zestawiono dla ułatwienia stosowania przepisów prawa farmaceutycznego, a substancje silnie działające (Separanda) wymagają szczególnej ostrożności lub specjalnych zasad postępowania. Znakiem § oznaczono substancje z grup III-P i IV-P psychotropowych oraz prekursory kategorii 1, a znakiem §§ substancje z grupy II-N środków odurzających i II-P psychotropowych¹¹. Brak obu znaków przy chloramfenikolu wyklucza go z substancji psychotropowych i spod przepisów o przeciwdziałaniu narkomanii.

W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, chloramfenikol nie figuruje¹², nie ma go też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹³. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.