Protargol

Protargol to potoczna nazwa proteinianu srebra, koloidalnego połączenia srebra z białkiem, stosowanego w recepturze w roztworach wodnych przeznaczonych na błony śluzowe. Farmakopea Polska XIII opisuje ten surowiec w monografii narodowej¹, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje on pod dwiema nazwami, jako Argentum Proteinicum i jako srebra proteinian². Od kolargolu, czyli srebra koloidalnego, różni go nie tylko budowa, ale i status w wykazach farmakopealnych.

Charakterystyka protargolu

Jak nazywa się protargol na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Argentum proteinicum, nazwa polska to srebra proteinian, a jako synonim monografia podaje białczan srebra¹. Nazwa protargol pochodzi z dawnego nazewnictwa handlowego i to ona najczęściej trafia na receptę. W rejestrze surowców farmaceutycznych preparaty stoją pod nazwami Argentum Proteinicum oraz Srebra proteinian², więc na recepcie i na opakowaniu ten sam surowiec bywa nazwany inaczej. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda protargol i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako żółtobrunatne, błyszczące łuski albo ciemnobrunatny proszek, prawie bez zapachu, rozkładający się pod wpływem światła¹. Rozpuszczalność monografia ujmuje terminami jakościowymi¹.

Z tego układu wynika jedyna droga wprowadzenia surowca do preparatu, czyli woda. W roztworach etanolowych i w podłożach bezwodnych protargol zostaje nierozpuszczoną zawiesiną, a piana powstająca przy rozpuszczaniu w wodzie wymusza inny sposób mieszania niż przy zwykłych proszkach.

Zastosowanie protargolu w recepturze

Protargol wchodzi do wodnych roztworów przeznaczonych na błony śluzowe, do nosa, do pędzlowania gardła i do worka spojówkowego³. Srebro jest w nim związane z białkiem i uwalnia się powoli, dlatego roztwór drażni błonę śluzową słabiej niż roztwory azotanu srebra³.

Kolargol, czyli srebro koloidalne, to osobny surowiec, z własną monografią szczegółową i pozycją w farmakopealnym Wykazie B⁴. Podmiana jednego na drugi zmienia zarówno postać związanego srebra, jak i rygory wydawania, więc obu nazw nie używa się wymiennie. Pozostałe postacie leku recepturowego i przypisane im przeliczenia zbiera dział receptura.

Stężenia protargolu w recepturze

Stężenia stosowane wskazuje przepis, bo protargol trafia do apteki niemal wyłącznie jako składnik roztworu przygotowywanego indywidualnie³. Zapis procentowy z recepty przeliczysz na masę surowca i ilość wody kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe protargolu

Najważniejsza niezgodność recepturowa protargolu wynika z rozpuszczalności, a druga z białkowej natury koloidu.

• Preparaty etanolowe. Nalewki, spirytusy i roztwory etanolowe wytrącają surowiec z roztworu wodnego, bo w etanolu jest on praktycznie nierozpuszczalny¹.
• Garbniki. Tanina wytrąca białka, a więc rozkłada nośnik, na którym oparty jest cały koloid³.
• Podłoża bezwodne i tłuszczowe. Surowiec się w nich nie rozpuszcza¹ i zostaje zawiesiną, więc maść ani pasta nie są dla niego właściwą postacią leku.

Niezgodnością nie jest natomiast chlorek sodu, choć przy solach srebra wygląda na oczywistego kandydata. Nawet nasycony roztwór chlorku sodu nie wytrąca srebra z białczanu¹, ponieważ srebro nie występuje tu w postaci wolnego jonu. Z roztworu azotanu srebra te same chlorki strącają nierozpuszczalny osad³, i to jest realna różnica między dwoma surowcami srebrowymi w recepturze.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z protargolem

Sposób rozpuszczania wynika z tego, że surowiec tworzy pieniącą się ciecz koloidalną¹, więc energiczne mieszanie zamienia roztwór w pianę.

1. Odważony surowiec rozsypać na powierzchni odmierzonej wody oczyszczonej³.
2. Pozostawić do samoistnego spęcznienia i rozpuszczenia, bez mieszania i bez wstrząsania³.
3. Gotowy roztwór przenieść do opakowania chroniącego zawartość od światła³.

Przechowywanie i trwałość protargolu

Surowiec przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła¹. Wymóg wynika z jego własności, bo monografia opisuje protargol jako rozkładający się pod wpływem światła¹. Roztwory sporządza się na bieżąco, a nie na zapas³.

Bezpieczeństwo stosowania protargolu

Czy protargol podlega wykazom Farmakopei?

Protargolu nie ma w farmakopealnym Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁵, nie ma go również w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B⁴, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N⁶. Nie obejmują go więc szczególne zasady postępowania, które wykazy porządkują na potrzeby przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept⁷.

Ze srebrem koloidalnym jest inaczej, bo ono w Wykazie B figuruje⁴, i to kolejny powód, żeby nie zamieniać obu surowców przy realizacji recepty. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających oraz wykaz N środków odurzających. Osobną podstawę prawną ma wykaz P substancji psychotropowych, który pochodzi z przepisów o przeciwdziałaniu narkomanii, a nie z Farmakopei.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².