Prednizolon

Prednizolon to glikokortykosteroid stosowany w recepturze zewnętrznie w preparatach półstałych oraz doustnie, o działaniu przeciwzapalnym, przeciwalergicznym i immunosupresyjnym¹. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII prowadzi obok wolnego prednizolonu trzy jego estry – octan, piwalan i fosforan sodowy – ale rejestr surowców farmaceutycznych zna wyłącznie surowiec wolny, oferowany przez cztery podmioty^1,2.

Charakterystyka prednizolonu

Jak nazywa się prednizolon na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Prednisolonum, nazwę polską prednizolon i angielską Prednisolone³. W rejestrze surowców farmaceutycznych wszystkie cztery pozycje figurują pod nazwą „Prednizolon”, bez oznaczenia gatunku ani stopnia rozdrobnienia². Odpowiedniki nazw spotykanych na receptach zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Zapis Prednisolonum dotyczy wolnego prednizolonu. Estry mają w wykazie dawek własne pozycje i inne stężenia zalecane, a octan obsadza postać oczną jako zawiesina o stężeniu od 0,25% do 0,5%¹. Recepta na Prednisoloni acetas wymaga więc innego surowca niż ta na Prednisolonum, a tego pierwszego rejestr surowców recepturowych nie zawiera².

Jak wygląda prednizolon i w czym się rozpuszcza?

Prednizolon to biały lub prawie biały, krystaliczny, higroskopijny proszek³. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi, osobno dla każdego rozpuszczalnika.

Wartości pochodzą z monografii³. Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. W wodzie i w podłożu hydrofilowym prednizolon zostaje zawiesiną, więc o jednorodności maści decyduje rozdrobnienie proszku, a nie czas mieszania. Etanol 96% jest jedynym rozpuszczalnikiem recepturowym z tej listy, w którym surowiec przechodzi do roztworu, więc płyn na skórę z fazą etanolową daje roztwór, a nie zawiesinę.

Higroskopijność przesądza o obchodzeniu się z surowcem po otwarciu opakowania: proszek pozostawiony w otwartym naczyniu chłonie wodę z powietrza, a monografia nakazuje przechowywać go w pojemniku hermetycznym⁴.

Zastosowanie prednizolonu w recepturze

W jakich lekach recepturowych stosuje się prednizolon?

Wykaz dawek prowadzi dla wolnego prednizolonu dwie drogi podania, zewnętrzną i doustną¹. Zewnętrznie surowiec trafia do preparatów półstałych, czyli maści typu zawiesiny i żeli hydrofilowych, dla których Farmakopea opisuje osobne sposoby sporządzania⁵.

Postać oczną wykaz dawek obsadza estrami. Zawiesinę do oczu wiąże z octanem prednizolonu, a zawiesinę o stężeniu od 0,125% do 1,0% z fosforanem sodowym prednizolonu¹.

Stężenia i dawki maksymalne prednizolonu

Zestawienie pochodzi z Wykazu dawek substancji czynnych¹. Przy podaniu zewnętrznym wykaz podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku zamiast wielkości dawek i dla tej drogi nie ustala dawek maksymalnych⁶. Górna wartość 0,5% jest zatem granicą stężenia zalecanego, a maść o wyższej zawartości prednizolonu nie jest lekiem z przekroczoną dawką maksymalną. Stężenie z zapisu recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Dawki doustne ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶, więc obowiązują dla dorosłego i nie służą do wyprowadzania dawek dla dzieci. Zamiennik prednizolonu w innej dawce dobierzesz kalkulatorem równoważnych dawek glikokortykosteroidów.

Co robić, gdy recepta doustna przekracza dawkę maksymalną?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli dawka maksymalna jest dla tego surowca ustalona, ze składu leku oraz sposobu jego użycia wynika, że nastąpiło przekroczenie, a wystawiający receptę nie uczynił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie. Lek z przekroczoną i nieoznaczoną dawką maksymalną wykonuje się dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶.

Warunek „dawka maksymalna jest ustalona” rozstrzyga zakres tego postępowania. Dla prednizolonu wykaz ustala dawki maksymalne wyłącznie przy podaniu doustnym, więc redukcja ilości surowca dotyczy leków doustnych, a nie maści ani żelu^1,6.

Niezgodności recepturowe prednizolonu

Główne niezgodności recepturowe prednizolonu wynikają z jego zachowania wobec wody, wilgoci i światła.

• Woda i podłoża hydrofilowe. Prednizolon jest bardzo trudno rozpuszczalny w wodzie³, więc każdy preparat z fazą wodną jest zawiesiną. Preparat obserwowany w cienkiej warstwie na płytce szklanej ma wykazywać jednolite rozproszenie cząstek stałych, bez widocznych grudek i aglomeratów⁵.
• Wilgoć z powietrza. Surowiec jest higroskopijny i wymaga pojemnika hermetycznego^3,4, więc odważanie z opakowania pozostawionego otwartego zmienia rzeczywistą naważkę substancji czynnej.
• Światło. Monografia nakazuje chronić prednizolon od światła⁴, co obejmuje surowiec i wydawany preparat, więc opakowanie ma nie przepuszczać światła.
• Faza etanolowa w preparacie zawiesinowym. W etanolu 96% prednizolon przechodzi do roztworu³, więc etanol dodany do maści typu zawiesiny rozpuszcza część substancji czynnej i preparat przestaje być jednorodną zawiesiną.

Nierozpuszczalność w wodzie nie wyklucza żelu hydrofilowego. Składnik nierozpuszczalny w wodzie wprowadza się do podłoża hydrożelowego przez ucieranie, a nie przez rozpuszczanie w fazie wodnej⁵.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z prednizolonem

Jak wprowadzić prednizolon do maści?

Farmakopea opisuje maść z substancją nierozpuszczalną jako maść typu zawiesiny⁵.

1. Przygotować podłoże przez mieszanie składników na zimno lub po stopieniu.
2. Rozetrzeć prednizolon w moździerzu do uzyskania bardzo miałko rozdrobnionego proszku.
3. Do pierwszej porcji proszku dodać stopione podłoże albo inną ciekłą substancję lewigującą.
4. Dodawać podłoże stopniowo, do uzyskania homogennego preparatu półstałego.
5. Obejrzeć preparat w cienkiej warstwie, na przykład na płytce szklanej, i sprawdzić jednolite rozproszenie cząstek stałych.

Powyższe kroki pochodzą z monografii preparatów półstałych⁵. Przy mieszadle recepturowym typu unguator podłoże miesza się z proszkami i składnikami płynnymi w pojemniku stanowiącym opakowanie preparatu, z zachowaniem czasu i szybkości obrotów mieszadła, a proszki muszą być bardzo miałko rozdrobnione⁵.

Jak sporządzić żel z prednizolonem?

Podłożem żelu jest hydrożel, czyli roztwór polimeru hydrofilowego lub wodny, powstający przez rozproszenie substancji żelującej na zimno lub na ciepło w fazie wodnej⁵. Prednizolon jako składnik nierozpuszczalny w wodzie wprowadza się przez ucieranie go z gotowym podłożem hydrożelowym, a preparat w cienkiej warstwie ma wykazywać jednolite rozproszenie cząstek stałych⁵.

Zawartość substancji czynnej w gotowej maści zmienisz kalkulatorem rozcieńczania maści, pilnując, żeby wynik pozostał w zakresie stężeń zalecanych przez wykaz dawek¹.

Przechowywanie i trwałość prednizolonu

Surowiec przechowuje się w pojemniku hermetycznym, chroniąc od światła⁴. Oba warunki wynikają z właściwości samego proszku, więc obowiązują także po przesypaniu surowca do naczynia roboczego w recepturze.

Bezpieczeństwo stosowania prednizolonu

Prednizolon figuruje w Wykazie B substancji silnie działających, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje⁷. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Wielkość dawki zwykle stosowanej nie oznacza, że lek wolno stosować przez dowolnie długi czas⁶.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².