Talk

Talk (Talcum) jest substancją pomocniczą stosowaną w recepturze w dwóch rolach: jako składnik zasypek i jako środek pomocniczy przy sporządzaniu wodnych oraz etanolowych roztworów olejków eterycznych. Farmakopea definiuje go jako sproszkowany, oczyszczony, naturalny, uwodniony krzemian magnezu, który może zawierać zmienne ilości towarzyszących minerałów, a dominują wśród nich chloryty, magnezyt, kalcyt i dolomit¹. Nie jest więc substancją jednorodną chemicznie, tylko oczyszczonym surowcem kopalnym, i to pochodzenie decyduje o jego przydatności do celów farmaceutycznych.

Charakterystyka talku

Jak wygląda talk i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje talk jako lekki, jednorodny, biały lub prawie biały proszek, tłustawy w dotyku i nieścierający². Tłustawy dotyk i brak działania ściernego są w recepturze cechami użytkowymi, bo to one odpowiadają za poślizg zasypki na skórze³.

Rozpuszczalność monografia ujmuje jednym zdaniem: substancja praktycznie nierozpuszczalna w wodzie, w etanolu (96%) i w rozcieńczonych roztworach kwasów i wodorotlenków litowców². Talk nie rozpuszcza się zatem w żadnym rozpuszczalniku używanym w recepturze i w każdym preparacie zostaje fazą stałą. W cieczy daje zawiesinę, którą albo trzeba wytrząsnąć przed użyciem, albo usunąć przez sączenie, a w podłożu maściowym pozostaje rozproszonym proszkiem.

Jak talk nazywa się na recepcie?

Monografia nosi tytuł Talcum, a polska nazwa surowca to Talk¹. Tę samą nazwę noszą wszystkie preparaty w rejestrze surowców farmaceutycznych, jeden z nich uzupełnioną nazwą wytwórcy⁴. W przepisach farmakopealnych talk występuje pod nazwą łacińską, obok innych surowców zapisanych po łacinie⁵. Nazwy pozostałych surowców z przepisu przełożysz w wyszukiwarce synonimów recepturowych.

Dlaczego do receptury nadaje się tylko talk farmaceutyczny?

Talk pochodzący ze złóż zawierających towarzyszący mu azbest nie nadaje się do celów farmaceutycznych, a wytwórca jest zobowiązany wykazać badaniami amfiboli i serpentyn, że produkt jest wolny od azbestu¹. Wymaganie należy do części „Wytwarzanie”, więc spełnia je wytwórca surowca. W aptece jedynym sposobem jego dopełnienia jest użycie talku dopuszczonego do obrotu jako surowiec farmaceutyczny, z dokumentacją jakościową. Talk techniczny i kosmetyczny takiego dowodu nie ma.

Druga cecha, którą widać na opakowaniu, to droga podania. Farmakopea wiąże wymagania czystości mikrobiologicznej z przeznaczeniem talku i nakazuje podać na etykiecie, jeżeli dotyczy, informację, że substancja jest odpowiednia do podania doustnego lub na skórę⁶. Ostrzejsze kryterium dotyczy podania na skórę, więc opakowanie oznaczone jako odpowiednie tylko do podania doustnego nie spełnia wymagania stawianego surowcowi do zasypki.

Zastosowanie talku w recepturze

Do czego stosuje się talk w recepturze?

Podstawowym zastosowaniem talku są zasypki, w których pełni rolę wypełniacza i nadaje proszkowi poślizg na skórze³. Farmakopea definiuje tę postać jako preparaty złożone ze stałych, sypkich, suchych cząstek o różnym stopniu rozdrobnienia, zawierające jedną lub kilka substancji czynnych z dodatkiem lub bez dodatku substancji pomocniczych⁷. Drugie zastosowanie, opisane wprost w monografiach narodowych, to rozprowadzenie olejku eterycznego przed połączeniem go z wodą albo etanolem, po którym talk zostaje odsączony^5,8.

W jakich ilościach talk wchodzi do preparatu?

W zasypce talk jest składnikiem dopełniającym masę, więc jego ilość wynika z odjęcia substancji czynnych i pozostałych składników od masy przepisanej w recepcie³. Stężenia stosowane wyznacza zatem przepis konkretnego preparatu, a nie granica farmakopealna. Zawartość substancji czynnej w gramie gotowego proszku przeliczysz w przeliczniku stężeń.

Inaczej liczy się talk w preparatach ciekłych. Ilości podane w monografiach narodowych dotyczą talku jako środka pomocniczego procesu, usuwanego przez sączenie, a nie udziału w gotowym preparacie.

Czy talk figuruje w wykazach A, B i N?

Talku nie ma w wykazie substancji bardzo silnie działających⁹, w wykazie substancji silnie działających¹⁰ ani w wykazie środków odurzających¹¹. Nie należy też do substancji psychotropowych objętych wykazem P, bo jest farmakologicznie obojętną substancją pomocniczą. Wydawanie i przechowywanie talku nie podlega więc rygorom wynikającym z przynależności do wykazów. Pełne zestawienia znajdziesz w opracowaniach wykazu A, wykazu N i wykazu P.

Preparaty farmakopealne z talkiem

Dwie monografie narodowe używają talku w procesie sporządzania. W obu jest on pośrednikiem, na którym rozprowadza się olejek eteryczny, i w obu odchodzi razem z sączkiem.

Woda miętowa (Aqua Menthae piperitae) to wodny roztwór olejku eterycznego miętowego, prawie przezroczysta, bezbarwna ciecz o charakterystycznym mentolowym zapachu¹². Skład przepisu:

• woda oczyszczona – 100,0 cz.
• talk – 1,0 cz.
• olejek eteryczny miętowy – 0,1 cz.⁵

Postępowanie według monografii:

1. Rozetrzeć olejek eteryczny miętowy z talkiem.
2. Dodawać porcjami świeżo przegotowaną i ochłodzoną do temp. 35–45 °C wodę, mieszając.
3. Wytrząsać roztwór kilkukrotnie po 6–8 min.
4. Po 1–2 dniach przesączyć przez bibułę i uzupełnić wodą⁵.

Spirytus anyżowy (Ammonii anisatus spiritus, syn. Spiritus ammonii anisatus, Liquor Ammonii anisatus, krople anyżowe) jest etanolowo-wodnym roztworem olejku eterycznego anyżowego z chlorkiem amonowym⁸. Skład przepisu:

• woda oczyszczona – 55,0 cz.
• etanol (96%) – 40,0 cz.
• chlorek amonowy – 3,0 cz.
• olejek eteryczny anyżowy – 2,0 cz.

Talku w tej tabeli składu nie ma, jego 2,0 cz. wymienia dopiero opis postępowania⁸:

1. Rozpuścić olejek eteryczny anyżowy w etanolu (96%).
2. Rozpuścić chlorek amonowy w wodzie.
3. Zmieszać oba roztwory.
4. Dodać 2,0 cz. talku i wytrząsnąć.
5. Pozostawić do odstania, następnie przesączyć⁸.

Niezgodności recepturowe talku

Talk nie przechodzi do roztworu w żadnym rozpuszczalniku receptury², więc nie bierze udziału w reakcjach dających klasyczną niezgodność recepturową – wytrącenie osadu, zmianę barwy albo rozkład substancji czynnej. Kłopoty z talkiem są fizyczne i wynikają z postaci preparatu, nie z chemii składników.

• Preparaty doustne z talku oznaczonego do podania na skórę i odwrotnie. Monografia ustala wymagania osobno dla obu dróg podania i nakazuje podać przeznaczenie na etykiecie⁶, więc jedno opakowanie nie musi być odpowiednie do obu zastosowań.
• Preparaty jałowe. Talk apteczny jałowy nie jest, bo monografia dopuszcza w nim obecność drobnoustrojów⁶, więc nie wchodzi do postaci leku, dla których Farmakopea wymaga jałowości.
• Preparaty ciekłe, w których talk ma pozostać. Nierozpuszczalny proszek daje w cieczy zawiesinę², dlatego oba przepisy farmakopealne z talkiem kończą się sączeniem^5,8.

Niezgodnością nie jest natomiast sam kontakt talku z cieczą ani z innymi surowcami przepisu. Farmakopea celowo łączy go z olejkiem eterycznym, wodą, etanolem i chlorkiem amonowym⁸, bo talk jest w tych przepisach nośnikiem usuwanym na końcu, a nie składnikiem preparatu.

Zestawienie składników z konkretnej recepty sprawdzisz przed sporządzeniem w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie zasypek z talkiem

Zasypkę z talkiem sporządza się przez mieszanie proszków, bez ogrzewania i bez rozpuszczalnika. O wielkości cząstek rozstrzyga monografia postaci leku, która wymaga zapewnienia wielkości odpowiedniej do przeznaczenia preparatu i braku wyczuwalnej ziarnistości gotowego proszku⁷. Talk zbrylony w opakowaniu rozdrabnia się więc przed odważeniem.

1. Rozetrzeć substancję czynną osobno, do rozdrobnienia bez wyczuwalnej ziarnistości.
2. Dodawać talk porcjami o objętości zbliżonej do już roztartej masy, ucierając po każdej porcji³.
3. Ocenić gotowy proszek przez roztarcie próbki, ponieważ preparat nie może mieć wyczuwalnej ziarnistości⁷.
4. Wydać w pojemniku odpowiednim dla postaci, na przykład wielodawkowym z perforowanym wieczkiem albo z urządzeniem rozpylającym⁷.

Zasady pracy z pozostałymi postaciami leku recepturowego zebrano w dziale poświęconym recepturze.

Przechowywanie talku i preparatów z talkiem

Talk jest chemicznie obojętny i praktycznie nierozpuszczalny², więc nie ulega rozkładowi w czasie, a znaczenie ma ochrona przed zanieczyszczeniem. Proszki przechowuje się w szczelnie zamkniętych pojemnikach, otwieranych na czas odważania³.

Preparaty sporządzone z użyciem talku mają własne warunki. Wodę miętową przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C, chroniąc od światła⁵. Spirytus anyżowy przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła⁸.

Bezpieczeństwo stosowania talku

Dlaczego zasypek z talkiem nie stosuje się na rany?

Proszki specjalnie przeznaczone na duże otwarte rany lub na znacznie uszkodzoną skórę są jałowe⁷, a monografia talku dopuszcza w surowcu obecność drobnoustrojów⁶. Do argumentu mikrobiologicznego dochodzi drugi, wynikający z właściwości surowca: talk nie rozpuszcza się w wydzielinie², więc wprowadzony w głąb rany pozostaje w niej ciałem obcym. Zasypki z talkiem stosuje się na skórę nieuszkodzoną.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.