Chrapanie
Chrapanie – proste chrapanie czy obturacyjny bezdech senny. Czerwone flagi, ograniczona rola wyrobów OTC i kiedy kierować do poradni snu.
Chrapanie to dźwięk powstający przy drganiu wiotkich tkanek gardła (podniebienia miękkiego, języczka, ścian gardła), gdy podczas snu zwężają się górne drogi oddechowe, a przepływające powietrze wprawia je w wibracje. Samo w sobie nie jest chorobą, ale bywa jedynym słyszalnym objawem obturacyjnego bezdechu sennego (obstructive sleep apnea, OBS). Rola pierwszego stołu to odróżnienie prostego (pierwotnego) chrapania od chrapania z bezdechami, rozpoznanie objawów alarmowych i skierowanie na diagnostykę, bo żaden preparat dostępny bez recepty nie leczy bezdechu sennego1.
Definicja i klasyfikacja chrapania
Kluczowy jest podział na chrapanie bez bezdechów i chrapanie będące objawem OBS, bo decyduje o postępowaniu:
- proste (pierwotne) chrapanie – chrapanie bez istotnych bezdechów i bez nadmiernej senności dziennej, będące głównie problemem społecznym,
- chrapanie w przebiegu obturacyjnego bezdechu sennego – chrapaniu towarzyszą powtarzające się przerwy w oddychaniu, spadki wysycenia krwi tlenem i wybudzenia.
Ciężkość OBS określa się wskaźnikiem bezdechów i spłyceń oddechu na godzinę snu (apnea-hypopnea index, AHI): postać łagodna to 5–14, umiarkowana 15–30, a ciężka powyżej 30 zdarzeń na godzinę2. Odrębną postacią jest bezdech centralny, w którym zanika napęd oddechowy, a chrapanie bywa mniej nasilone.
Epidemiologia chrapania
Nawykowe chrapanie dotyczy dużej części dorosłych, częściej mężczyzn oraz osób z nadwagą i otyłością, a jego częstość rośnie z wiekiem i masą ciała. Obturacyjny bezdech senny jest częsty i mimo poważnych następstw pozostaje w dużej mierze nierozpoznany i nieleczony2.
Przyczyny i czynniki ryzyka chrapania
Chrapanie powstaje przy każdym mechanizmie zwężającym lub uwiotczającym górne drogi oddechowe:
- otyłość i nadwaga (najważniejszy czynnik modyfikowalny) – tkanka tłuszczowa okołogardłowa zwęża drogi oddechowe,
- płeć męska i wiek średni (częste) – z wiekiem tkanki gardła stają się wiotsze,
- alkohol i leki nasenne lub uspokajające przed snem (częsta, odwracalna przyczyna) – rozluźniają mięśnie gardła i pogłębiają zapadanie się dróg oddechowych,
- niedrożność nosa (częsta) – przewlekły nieżyt, skrzywienie przegrody, polipy nosa, przerost migdałka gardłowego,
- budowa anatomiczna (zmienna) – cofnięta lub mała żuchwa, długie podniebienie miękkie, przerost migdałków podniebiennych,
- pozycja na plecach (bardzo częsty czynnik nasilający) – u ponad połowy chorych bezdechy nasilają się w ułożeniu na wznak3,
- palenie tytoniu (częste) – obrzęk i podrażnienie błony śluzowej gardła,
- niedoczynność tarczycy i okres pomenopauzalny (rzadsze) – sprzyjają wiotkości tkanek i przyrostowi masy ciała.
Objawy chrapania
Chrapanie zgłaszają najczęściej bliscy pacjenta, a nie on sam:
- głośne chrapanie w nocy, nasilone w ułożeniu na plecach i po alkoholu,
- suchość w ustach i gardle oraz uczucie niewyspania rano,
- przy bezdechu sennym dodatkowo obserwowane przerwy w oddychaniu, dławienie się lub łapanie powietrza, przerywany sen,
- nadmierna senność w ciągu dnia, poranne bóle głowy, gorsza koncentracja i pamięć.
Czerwone flagi chrapania
Wskazują na obturacyjny bezdech senny, którego nie wolno maskować preparatami „na chrapanie”, bo nieleczony poważnie obciąża układ krążenia2:
- obserwowane przez bliskich bezdechy albo dławienie się i łapanie powietrza w nocy (obturacyjny bezdech senny – nieleczony zwiększa ryzyko nadciśnienia, zawału, udaru i migotania przedsionków, wymaga badania snu),
- nadmierna senność dzienna i zasypianie w sytuacjach ryzykownych, zwłaszcza za kierownicą (zagrożenie wypadkiem komunikacyjnym),
- poranne bóle głowy oraz utrzymujące się trudności z koncentracją i pamięcią (skutek nocnego niedotlenienia),
- nadciśnienie tętnicze oporne na leczenie (może być wtórne do nieleczonego bezdechu sennego),
- chrapanie u dziecka z bezdechami, oddychaniem przez usta i niespokojnym snem (możliwy przerost migdałka gardłowego lub podniebiennych – wskazana ocena laryngologiczna),
- nagłe, nasilone chrapanie z dusznością u osoby z chorobą serca (możliwy bezdech w przebiegu niewydolności serca).
Z czym różnicować chrapanie
Najważniejsze jest odróżnienie prostego chrapania od chrapania z bezdechem sennym – decyduje o tym obecność obserwowanych bezdechów i nadmiernej senności dziennej, a nie samo natężenie dźwięku. Chrapanie nasilone wyłącznie na plecach wskazuje na komponentę pozycyjną3, a chrapanie ustępujące po udrożnieniu nosa – na komponentę nosową. Od OBS należy oddzielić bezdech centralny (zanik napędu oddechowego, typowy w niewydolności serca), w którym postępowanie jest inne2.
Rozpoznanie chrapania
Farmaceuta nie rozpoznaje bezdechu sennego, ale rozpoznaje jego sygnały i kieruje dalej. Kwestionariusze przesiewowe (STOP-Bang, skala senności Epworth) pomagają ocenić prawdopodobieństwo OBS, ale same nie wystarczają do rozpoznania – potrzebne jest badanie snu1. Standardem diagnostycznym jest polisomnografia, a u wybranych pacjentów dopuszcza się poligrafię (uproszczone badanie w domu). U osób po udarze, z ciężką chorobą serca lub płuc zaleca się polisomnografię, a nie badanie domowe1.
Zapytaj wprost, czy ktoś z domowników widział u pacjenta przerwy w oddychaniu w nocy i czy w dzień przysypia mimowolnie, na przykład podczas prowadzenia auta. Dodatnia odpowiedź to sygnał do skierowania na diagnostykę snu, a nie do sprzedaży kolejnego preparatu „na chrapanie”.
Postępowanie przy pierwszym stole
Postępowanie zależy od tego, czy jest to proste chrapanie, czy sygnał bezdechu sennego. Podstawą przy prostym chrapaniu jest modyfikacja stylu życia, a przy podejrzeniu OBS – skierowanie na diagnostykę i leczenie specjalistyczne.
Doradź redukcję masy ciała przy nadwadze, ograniczenie alkoholu wieczorem, spanie na boku zamiast na plecach, rzucenie palenia i regularny rytm snu. Redukcja masy ciała jest skutecznym postępowaniem pierwszego wyboru w łagodnym bezdechu sennym4.
Przy chrapaniu z zatkanym nosem można zaproponować paski lub rozszerzacze donosowe oraz spraye nawilżające gardło, uprzedzając, że działają objawowo i nie leczą bezdechu sennego5.
Przy obserwowanych bezdechach, sennym dniu lub innych czerwonych flagach kieruj na badanie snu. Rozpoznany bezdech senny leczy specjalista – aparatem CPAP, aparatem wewnątrzustnym lub zabiegowo6.
Marna higiena snu i alkohol są łatwe do przeoczenia, a ich korekta bywa najskuteczniejsza. Alkohol wypity wieczorem rozluźnia mięśnie gardła i nasila zarówno chrapanie, jak i bezdechy, dlatego jego ograniczenie jest jednym z pierwszych zaleceń7.
Farmakoterapia
Nie ma leku, który skutecznie leczy samo chrapanie, dlatego postępowanie opiera się na modyfikacji stylu życia, leczeniu niedrożności nosa oraz urządzeniach, a w bezdechu sennym – na leczeniu specjalistycznym. Preparaty dostępne bez recepty działają objawowo i nie zastępują diagnostyki.
Wyroby i środki OTC na chrapanie i drożność nosa
Grupa produktów poprawiających przepływ powietrza przez nos lub nawilżających gardło. Pomagają głównie wtedy, gdy chrapanie ma komponentę nosową, mają ograniczone dowody skuteczności i nie działają na bezdech senny.
- paski rozszerzające skrzydełka nosa – na noc (Breathe Right, Snoreeze)
- rozszerzacze donosowe (wkładki) – na noc (Airmax)
- spraye nawilżająco-natłuszczające gardło i nos – na noc (Asonor, Snoreeze)
W badaniu z randomizacją zewnętrzny rozszerzacz nosa nie zmieniał natężenia ani czasu chrapania, a obiektywną poprawę utlenowania krwi odnotowano jedynie u osób z wyraźną nocną niedrożnością nosa5.
Leczenie niedrożności nosa, gdy jest przyczyną
Gdy chrapanie wynika z zatkanego nosa (nieżyt alergiczny lub infekcyjny), leczenie przyczyny może zmniejszyć nosową komponentę chrapania, ale nie działa na chrapanie gardłowe ani na bezdech senny.
- glikokortykosteroidy donosowe – dawkowanie zależy od preparatu (Nasonex, Avamys)
- roztwory wody morskiej i soli fizjologicznej do nosa – doraźnie (Marimer, Sterimar)
- obkurczające donosowe, na przykład ksylometazolina – tylko krótko, ze względu na ryzyko nieżytu polekowego przy dłuższym stosowaniu (Otrivin, Xylometazolin)
Leczenie obturacyjnego bezdechu sennego (specjalistyczne, informacyjnie)
Dobór metody należy do lekarza i poradni zaburzeń snu, a nie do apteki.
- CPAP (continuous positive airway pressure), czyli stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych – leczenie z wyboru w umiarkowanym i ciężkim bezdechu
- aparaty wewnątrzustne wysuwające żuchwę – przy prostym chrapaniu, łagodnym bezdechu i nietolerancji CPAP
- ćwiczenia mięśni jamy ustnej i gardła (terapia miofunkcjonalna, myofunctional therapy) – opcja wspomagająca
- zabiegi laryngologiczne – u wybranych pacjentów z uchwytną przeszkodą anatomiczną
CPAP pozostaje leczeniem z wyboru w umiarkowanym i ciężkim bezdechu sennym, zwłaszcza gdy występuje nadmierna senność dzienna.
Stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych (CPAP) skutecznie usuwa bezdechy i zmniejsza senność dzienną, dlatego wytyczne zalecają je jako leczenie z wyboru u dorosłych z bezdechem sennym i nadmierną sennością (zalecenie silne)6.
Alternatywą dla osób nietolerujących CPAP oraz przy samym chrapaniu i łagodnym bezdechu są aparaty wewnątrzustne, które wytyczne zalecają wprost do leczenia pierwotnego chrapania8.
CPAP silniej niż aparat wewnątrzustny obniża liczbę bezdechów, jednak aparaty wewnątrzustne są lepiej tolerowane i częściej wybierane przez pacjentów, przy zbliżonej poprawie jakości życia, dlatego u części chorych stają się realną alternatywą9.
Wspomagająco można zaproponować ćwiczenia mięśni jamy ustnej i gardła, które w łagodnym i umiarkowanym bezdechu zmniejszają senność dzienną i nasilenie chrapania, choć jakość dowodów jest ograniczona10.
Edukacja pacjenta
- Redukcję masy ciała przy nadwadze jako najskuteczniejszą modyfikowalną interwencję.
- Spanie na boku i uniesienie wezgłowia zamiast leżenia na plecach.
- Ograniczenie alkoholu wieczorem i unikanie leków nasennych oraz uspokajających przed snem.
- Rzucenie palenia i leczenie przewlekłej niedrożności nosa.
- Pilną konsultację lekarską przy obserwowanych bezdechach i nadmiernej senności w dzień.
- Traktowania wyrobów OTC „na chrapanie” jako leczenia bezdechu sennego.
- Odkładania diagnostyki snu, gdy występują sygnały bezdechu.
- Rekomendowania leków nasennych osobie chrapiącej z sennością dzienną (mogą nasilać bezdechy).
- Alkoholu „na sen” i przewlekłego stosowania obkurczających kropli do nosa.
Powikłania i rokowanie chrapania
Następstwa zależą od tego, czy jest to proste chrapanie, czy nieleczony bezdech senny:
- proste chrapanie – głównie problem społeczny (pogorszenie snu partnera, konflikty), z czasem może przejść w bezdech senny,
- nieleczony umiarkowany lub ciężki bezdech senny – zwiększone ryzyko nadciśnienia (w tym opornego), choroby wieńcowej, niewydolności serca, migotania przedsionków, udaru i wypadków komunikacyjnych2.
Rokowanie jest dobre, gdy pacjent redukuje masę ciała i, w razie rozpoznania bezdechu, konsekwentnie stosuje leczenie – wtedy ustępuje senność dzienna i maleje ryzyko sercowo-naczyniowe.
Profilaktyka chrapania
Podstawą jest utrzymanie prawidłowej masy ciała, aktywność fizyczna, ograniczenie alkoholu wieczorem, spanie na boku, niepalenie oraz leczenie alergicznego nieżytu nosa. Te same działania, które zmniejszają chrapanie, obniżają też ryzyko rozwoju bezdechu sennego.
Przy chrapaniu nasilonym na plecach poradź prosty trik pozycyjny – wszycie kieszonki z piłeczką tenisową na plecach koszulki do spania lub użycie specjalnej opaski, co utrudnia leżenie na wznak. Jeśli mimo zmiany pozycji partner nadal obserwuje przerwy w oddychaniu, skieruj pacjenta na badanie snu.
Źródła
- Kapur VK i wsp. Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing for Adult Obstructive Sleep Apnea: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med. 2017. [typ: wytyczne] PMID: 28162150 ↩↩↩
- Henning RJ i wsp. Sleep apnea is a common and dangerous cardiovascular risk factor. Curr Probl Cardiol. 2024. [typ: przegląd] PMID: 39242062 ↩↩↩↩↩
- Joosten SA i wsp. Supine position related obstructive sleep apnea in adults: pathogenesis and treatment. Sleep Med Rev. 2013. [typ: przegląd] PMID: 23669094 ↩↩
- Tuomilehto HP i wsp. Lifestyle intervention with weight reduction: first-line treatment in mild obstructive sleep apnea. Am J Respir Crit Care Med. 2009. [typ: RCT] PMID: 19011153 ↩
- Djupesland PG i wsp. Dichotomous physiological effects of nocturnal external nasal dilation in heavy snorers. Am J Rhinol. 2001. [typ: RCT] PMID: 11345160 ↩↩
- Patil SP i wsp. Treatment of Adult Obstructive Sleep Apnea with Positive Airway Pressure: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med. 2019. [typ: wytyczne] PMID: 30736887 ↩↩
- Burgos-Sanchez C i wsp. Impact of Alcohol Consumption on Snoring and Sleep Apnea: A Systematic Review and Meta-analysis. Otolaryngol Head Neck Surg. 2020. [typ: metaanaliza] PMID: 32513091 ↩
- Ramar K i wsp. Clinical Practice Guideline for the Treatment of Obstructive Sleep Apnea and Snoring with Oral Appliance Therapy: An Update for 2015. J Clin Sleep Med. 2015. [typ: wytyczne] PMID: 26094920 ↩
- Zhang M i wsp. Effectiveness of oral appliances versus continuous positive airway pressure in treatment of OSA patients: An updated meta-analysis. Cranio. 2018. [typ: metaanaliza] PMID: 29793390 ↩
- Rueda JR i wsp. Myofunctional therapy (oropharyngeal exercises) for obstructive sleep apnoea. Cochrane Database Syst Rev. 2020. [typ: metaanaliza] PMID: 33141943 ↩
Zaloguj się, aby czytać dalej
Pełne opracowania opieka.farm – w tym materiały Rx – są dostępne dla zalogowanych. Załóż bezpłatne konto zawodowe: zajmuje minutę i odblokowuje całą bazę wiedzy.
