Udar cieplny
Udar cieplny to stan zagrożenia życia z przegrzania. Rozpoznanie, pierwsza pomoc, natychmiastowe chłodzenie i wezwanie 112. Porada w aptece.
Udar cieplny to bezpośredni stan zagrożenia życia – przegrzanie organizmu z temperaturą głęboką powyżej 40°C i zaburzeniami czynności ośrodkowego układu nerwowego, wymagające natychmiastowego chłodzenia fizycznego i wezwania pomocy ratunkowej1,2. Rola farmaceuty to szybkie rozpoznanie przegrzania, rozpoczęcie chłodzenia, wezwanie 112 i stanowcze odradzanie leków przeciwgorączkowych, które w hipertermii z przegrzania nie działają3.
Definicja i klasyfikacja udaru cieplnego
Choroba cieplna to spektrum od łagodnego wyczerpania cieplnego po zagrażający życiu udar cieplny, które różni głębokość przegrzania i zajęcie ośrodkowego układu nerwowego4:
- Wyczerpanie cieplne (heat exhaustion) – temperatura głęboka do około 40°C bez zaburzeń świadomości, z osłabieniem, bólem głowy, nudnościami i obfitym poceniem.
- Udar cieplny (heat stroke) – temperatura głęboka powyżej 40°C z zaburzeniami czynności ośrodkowego układu nerwowego (dezorientacja, drgawki, śpiączka) i uszkodzeniem wielonarządowym.
Udar cieplny występuje w dwóch postaciach:
- klasyczny (classic heat stroke) – bierne przegrzanie w czasie fali upałów, głównie u seniorów, małych dzieci i osób przewlekle chorych, często ze skórą gorącą i suchą,
- wysiłkowy (exertional heat stroke) – przegrzanie w czasie intensywnego wysiłku w upale u młodych, aktywnych osób, w którym pocenie bywa zachowane.
Epidemiologia udaru cieplnego
Udar cieplny jest głównym powodem zgonów w czasie fal upałów, a najbardziej narażeni są seniorzy, małe dzieci oraz osoby przewlekle chorujące i przyjmujące leki upośledzające termoregulację2. Postać wysiłkowa dotyczy przede wszystkim sportowców, pracowników fizycznych i żołnierzy.
Przyczyny i czynniki ryzyka udaru cieplnego
Udar cieplny rozwija się, gdy wytwarzanie i pobieranie ciepła przewyższa zdolność organizmu do jego oddawania. Ryzyko zwiększają:
- wysoka temperatura i wilgotność otoczenia oraz fala upałów (główny czynnik wyzwalający),
- intensywny wysiłek fizyczny w upale (dominujący w postaci wysiłkowej),
- wiek skrajny – seniorzy i małe dzieci (najbardziej narażeni w postaci klasycznej),
- odwodnienie i brak aklimatyzacji (znacząco zwiększają ryzyko),
- choroby przewlekłe – układu krążenia, cukrzyca, otyłość, choroby neurologiczne i skóry oraz współistniejąca gorączka (istotne obciążenie),
- leki upośledzające termoregulację – diuretyki, leki sercowo-naczyniowe, w tym β-adrenolityki, niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz leki przeciwpsychotyczne, przeciwdepresyjne i antycholinergiczne (znacząco zwiększają ryzyko odwodnienia i przegrzania)5,
- alkohol oraz substancje pobudzające, na przykład amfetamina i kokaina (dodatkowy, istotny czynnik) – upośledzają termoregulację i osąd sytuacji.
Wydając latem lek zwiększający ryzyko przegrzania (diuretyk, lek antycholinergiczny, przeciwpsychotyczny lub sercowo-naczyniowy) seniorowi lub osobie przewlekle chorej, przypomnij o regularnym nawadnianiu, unikaniu wysiłku w największym upale i przebywaniu w chłodnych pomieszczeniach.
Objawy udaru cieplnego
Kluczowe jest odróżnienie łagodniejszego wyczerpania cieplnego od udaru cieplnego. Wyczerpanie cieplne daje:
- osłabienie, zmęczenie i zawroty głowy,
- ból głowy, nudności i wymioty,
- obfite pocenie i przyspieszone tętno przy zachowanej, prawidłowej świadomości.
O udarze cieplnym świadczą:
- temperatura głęboka powyżej 40°C,
- zaburzenia świadomości – dezorientacja, pobudzenie, splątanie, drgawki lub śpiączka,
- gorąca skóra, sucha w postaci klasycznej lub spocona w postaci wysiłkowej,
- przyspieszony oddech, spadek ciśnienia i objawy wstrząsu.
Czerwone flagi udaru cieplnego
Wymagają natychmiastowego wezwania pomocy ratunkowej (112) i chłodzenia, bo wskazują na udar cieplny lub jego powikłania:
- zaburzenia świadomości, splątanie, drgawki lub utrata przytomności (udar cieplny – bezpośrednie zagrożenie życia),
- temperatura głęboka powyżej 40°C (próg udaru cieplnego, ryzyko niewydolności wielonarządowej),
- gorąca skóra z dezorientacją u osoby narażonej na upał, mimo braku potu (klasyczny udar cieplny z załamaniem termoregulacji),
- brak poprawy lub pogorszenie mimo odpoczynku w cieniu i nawodnienia (przejście wyczerpania cieplnego w udar cieplny),
- skąpomocz lub ciemny mocz oraz silne bóle mięśni (rabdomioliza i ostre uszkodzenie nerek),
- krwawienia, wybroczyny lub sińce (rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe),
- niemowlę, dziecko lub senior znaleziony w rozgrzanym otoczeniu, na przykład w zaparkowanym aucie (szybkie, skrajne przegrzanie).
Z czym różnicować udar cieplny
Podstawą jest odróżnienie wyczerpania cieplnego (temperatura głęboka do 40°C, zachowana świadomość) od udaru cieplnego (powyżej 40°C z zaburzeniami czynności ośrodkowego układu nerwowego)4. Gorączka z zaburzeniami świadomości nasuwa też sepsę i zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, w których dominuje kontekst zakaźny, a chłodzenie fizyczne nie jest leczeniem przyczynowym. Przełom tarczycowy przebiega z hipertermią, tachykardią i pobudzeniem w przebiegu nadczynności tarczycy. Zespół serotoninowy i złośliwy zespół neuroleptyczny to hipertermia polekowa ze sztywnością mięśni, w której podstawą jest odstawienie leku sprawczego i leczenie swoiste, a nie samo chłodzenie6. Udar mózgu daje ogniskowe objawy neurologiczne, zwykle bez skrajnej hipertermii.
Rozpoznanie udaru cieplnego
Rozpoznanie jest kliniczne i opiera się na współwystępowaniu trzech elementów: narażenia na upał lub wysiłek, hipertermii oraz zaburzeń czynności ośrodkowego układu nerwowego4. Miarodajny jest pomiar temperatury głębokiej (rektalnej), ponieważ pomiar pod pachą lub w uchu zaniża rzeczywistą temperaturę.
Brak termometru mierzącego temperaturę głęboką nie może opóźniać pomocy – u osoby przegrzanej z zaburzeniami świadomości od razu wezwij 112 i rozpocznij chłodzenie, nie czekając na potwierdzenie pomiarem.
Postępowanie przy pierwszym stole
Postępowanie to pierwsza pomoc w stanie nagłym: równoczesne wezwanie pomocy ratunkowej i natychmiastowe, agresywne chłodzenie fizyczne, a nie leczenie farmakologiczne7.
Udar cieplny to bezpośredni stan zagrożenia życia, dlatego nie zwlekaj z wezwaniem zespołu ratownictwa medycznego i nie próbuj samodzielnie przeczekać objawów7.
Odsuń chorego od źródła ciepła w zacienione, przewiewne miejsce i zdejmij nadmiar ubrania, aby ułatwić oddawanie ciepła4.
Metodą z wyboru jest immersja w zimnej wodzie, a gdy jest niedostępna, polewaj lub zraszaj chorego chłodną wodą przy intensywnym ruchu powietrza i przykładaj okłady z lodu na szyję, pachy i pachwiny8,7. Chłodź od razu, nie czekając na przyjazd karetki, bo obniżenie temperatury głębokiej w ciągu około 30 minut wyraźnie poprawia rokowanie4.
Choremu w pełni przytomnemu podawaj chłodne płyny z elektrolitami, ale nie podawaj niczego doustnie osobie z zaburzeniami świadomości ze względu na ryzyko zachłyśnięcia4.
Paracetamol i niesteroidowe leki przeciwzapalne nie obniżają temperatury w hipertermii z przegrzania i mogą dodatkowo obciążać wątrobę oraz nerki3.
Farmakoterapia
Brak swoistej farmakoterapii – podstawą chłodzenie
Leczeniem ratunkowym jest agresywne chłodzenie fizyczne i wezwanie pomocy, a nie leki. Leki przeciwgorączkowe nie działają na hipertermię z przegrzania, ponieważ jej mechanizm jest inny niż gorączki, i mogą szkodzić3.
- paracetamol – niezalecany (nieskuteczny w hipertermii z przegrzania, ryzyko uszkodzenia wątroby)
- niesteroidowe leki przeciwzapalne, na przykład ibuprofen i kwas acetylosalicylowy – niezalecane (nieskuteczne w hipertermii z przegrzania, ryzyko uszkodzenia nerek i nasilenia krwawień)
Nawodnienie przy łagodnym wyczerpaniu cieplnym
Doustne płyny nawadniające uzupełniają wodę i elektrolity u przytomnego chorego z łagodnym wyczerpaniem cieplnym i nie zastępują chłodzenia w udarze cieplnym.
- doustne płyny nawadniające – dawkowanie zależy od preparatu
Szybkie chłodzenie fizyczne, a nie leki przeciwgorączkowe, decyduje o przeżyciu w udarze cieplnym – immersja w zimnej wodzie obniża temperaturę głęboką szybciej niż chłodzenie bierne, a osiągnięcie bezpiecznej temperatury w ciągu około 30 minut wiąże się z dobrym rokowaniem8,4.
Edukacja pacjenta
- Natychmiastowe wezwanie 112 i chłodzenie przy przegrzaniu z zaburzeniami świadomości, bez czekania na poprawę.
- Chłodzenie fizyczne jako podstawę pomocy – zimna woda, okłady z lodu na szyję, pachy i pachwiny, ruch powietrza.
- Nawodnienie wodą lub płynami z elektrolitami u osoby przytomnej.
- Ochronę seniorów, małych dzieci i osób przewlekle chorych w czasie upałów, z regularną kontrolą i chłodnymi pomieszczeniami.
- Paracetamol i niesteroidowe leki przeciwzapalne jako sposób na obniżenie temperatury w przegrzaniu, bo nie działają i mogą szkodzić.
- Podawanie płynów doustnie osobie z zaburzeniami świadomości ze względu na ryzyko zachłyśnięcia.
- Zostawianie dzieci lub zwierząt w zaparkowanym aucie, nawet na krótko.
- Wysiłek fizyczny w największym upale bez aklimatyzacji i nawodnienia.
Powikłania i rokowanie udaru cieplnego
Rokowanie zależy przede wszystkim od szybkości chłodzenia, a opóźnienie zwiększa ryzyko trwałych uszkodzeń i zgonu1. Do najgroźniejszych powikłań należą:
- rabdomioliza,
- ostre uszkodzenie nerek,
- rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe (disseminated intravascular coagulation, DIC),
- niewydolność wielonarządowa (wątroba, serce, ośrodkowy układ nerwowy),
- zgon.
Profilaktyka udaru cieplnego
Najskuteczniejsze są nawodnienie, unikanie wysiłku w największym upale, stopniowa aklimatyzacja i lekka, przewiewna odzież2. Szczególnej opieki w czasie fal upałów wymagają seniorzy, małe dzieci i osoby przewlekle chore, a dzieci i zwierząt nigdy nie wolno zostawiać w zaparkowanym aucie. Po przebytym udarze cieplnym powrót do aktywności fizycznej powinien nastąpić dopiero po co najmniej tygodniu i stopniowo4.
W czasie upałów najprostsza i najskuteczniejsza porada dla rodzin seniorów to codzienny kontakt i dopilnowanie nawodnienia oraz chłodnego pomieszczenia, bo klasyczny udar cieplny rozwija się podstępnie u osoby, która sama nie odczuwa pragnienia ani zagrożenia.
Źródła
- Bouchama A i wsp. Heat stroke. N Engl J Med. 2002. [typ: przegląd] PMID: 12075060 ↩↩
- Epstein Y i wsp. Heatstroke. N Engl J Med. 2019. [typ: przegląd] PMID: 31216400 ↩↩↩
- Soto Ruiz MN i wsp. Pharmacological approaches to control of body temperature. Rev Enferm. 2012. [typ: przegląd] PMID: 22741218 ↩↩↩
- Gauer R i wsp. Heat-related illnesses. Am Fam Physician. 2019. [typ: przegląd] PMID: 30990296 ↩↩↩↩↩↩↩↩
- Kalisch Ellett LM i wsp. Increased risk of hospital admission for dehydration or heat-related illness after initiation of medicines: a sequence symmetry analysis. J Clin Pharm Ther. 2016. [typ: obserwacyjne] PMID: 27378245 ↩
- Perry PJ i wsp. Serotonin syndrome vs neuroleptic malignant syndrome: a contrast of causes, diagnoses, and management. Ann Clin Psychiatry. 2012. [typ: przegląd] PMID: 22563571 ↩
- Eifling KP i wsp. Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Heat Illness: 2024 Update. Wilderness Environ Med. 2024. [typ: wytyczne] PMID: 38425235 ↩↩↩
- Douma MJ i wsp. First aid cooling techniques for heat stroke and exertional hyperthermia: a systematic review and meta-analysis. Resuscitation. 2020. [typ: metaanaliza] PMID: 31981710 ↩↩
Zaloguj się, aby czytać dalej
Pełne opracowania opieka.farm – w tym materiały Rx – są dostępne dla zalogowanych. Załóż bezpłatne konto zawodowe: zajmuje minutę i odblokowuje całą bazę wiedzy.
