Pacjent po skaleczeniu dostał na izbie przyjęć immunoglobulinę przeciwtężcową i pyta, czy to już koniec szczepienia. Matka wcześniaka, który ma dostawać paliwizumab, chce wiedzieć, czy dziecko może w tym czasie przyjąć zwykłe szczepionki. W obu przypadkach chodzi o odporność bierną: gotowe przeciwciała, które chronią od pierwszej minuty, ale po kilku tygodniach znikają i mogą osłabić działanie części szczepionek.
Gotowe przeciwciała chronią od razu, ale tylko przez kilka tygodni
Odporność czynną wytwarza układ odpornościowy zaszczepionego albo ozdrowieńca i trwa ona zwykle wiele lat, często całe życie. Odporność bierna to ochrona przez przeciwciała wytworzone przez inną osobę albo zwierzę. Działa od razu, ale przeciwciała się rozkładają i ochrona mija. Okres półtrwania przeciwciał klasy IgG wynosi około 21 dni (Slifka i Amanna, 2024).
| Odporność czynna | Odporność bierna | |
|---|---|---|
| Kto wytwarza przeciwciała | układ odpornościowy zaszczepionego albo ozdrowieńca | inna osoba albo zwierzę |
| Początek ochrony | po kilku tygodniach, szczyt IgG 4–6 tygodni po szczepieniu podstawowym | od razu |
| Czas trwania | zwykle wiele lat, często całe życie | tygodnie do miesięcy |
| Przykłady | szczepienie, przechorowanie | przeciwciała matczyne, immunoglobuliny, surowica zwierzęca, przeciwciała monoklonalne |
Źródło: Siegrist i Eberhardt, 2024; Slifka i Amanna, 2024.
Najczęstszą odpornością bierną są przeciwciała matki
Przeciwciała IgG matki przechodzą przez łożysko głównie w ostatnich 1–2 miesiącach ciąży (Wodi i Morelli, 2021) i zanikają w pierwszych 6 miesiącach życia dziecka (Slifka i Amanna, 2024). Lepiej chronią przed odrą, różyczką i tężcem niż przed polio i krztuścem (Wodi i Morelli, 2021).
Mają też drugą stronę. Hamują odpowiedź limfocytów B na szczepionki, najsilniej na żywe, choć odpowiedzi limfocytów T nie hamują (Siegrist i Eberhardt, 2024). Szczepienie kobiety w ciąży wykorzystuje ten transport przez łożysko do ochrony noworodka.
Preparaty różnią się źródłem przeciwciał
Przeciwciała do uodpornienia biernego pochodzą z osocza ludzi, z surowicy zwierząt albo z jednego klonu komórek:
- immunoglobulina ludzka normalna – IgG z osocza tysięcy dawców, z przeciwciałami przeciw wielu antygenom. Służy do profilaktyki WZW A i odry oraz do leczenia wrodzonych niedoborów przeciwciał,
- immunoglobulina swoista (hiperimmunoglobulina) – IgG od dawców z wysokim mianem przeciwciał przeciw jednemu drobnoustrojowi. Służy do profilaktyki poekspozycyjnej WZW B, wścieklizny, tężca i ospy wietrznej,
- surowica zwierzęca (antytoksyna) – przeciwciała końskie przeciw jednemu antygenowi, stosowane m.in. w leczeniu botulizmu i błonicy. Może wywołać chorobę posurowiczą,
- przeciwciało monoklonalne – przeciwciało z jednego klonu komórek, skierowane przeciw jednemu antygenowi, np. białku F wirusa RSV.
O skuteczności decyduje czas podania
Skuteczność uodpornienia biernego zależy przede wszystkim od miana przeciwciał w preparacie i od tego, jak wcześnie preparat zostanie podany względem ekspozycji albo początku choroby (Slifka i Amanna, 2024). Dlatego immunoglobulinę przeciw WZW B po przypadkowym narażeniu podaje się jak najszybciej, najlepiej w ciągu 24–72 godzin (Biotest Pharma GmbH, b.d.).
| Preparat | Wskazanie (wybrane) | Podanie i czas działania |
|---|---|---|
| immunoglobulina ludzka przeciwtężcowa (Igantet 250) | zapobieganie tężcowi po zranieniu u osób nieszczepionych, szczepionych niezgodnie z programem albo o nieznanej historii szczepień, leczenie tężca | domięśniowo, razem ze szczepionką w inne miejsce ciała, okres półtrwania około 3–4 tygodni |
| immunoglobulina ludzka przeciw WZW B (Hepatect CP) | przypadkowe narażenie osoby nieuodpornionej, noworodek matki nosicielki, osoby bez odpowiedzi na szczepienie | dożylnie, po narażeniu najlepiej w ciągu 24–72 godzin |
| paliwizumab (Synagis) | zapobieganie ciężkiej chorobie wywołanej przez RSV u dzieci urodzonych w 35. tygodniu ciąży lub wcześniej, w wieku poniżej 6 miesięcy na początku sezonu, oraz u dzieci poniżej 2. roku życia z dysplazją oskrzelowo-płucną albo istotną hemodynamicznie wrodzoną wadą serca | domięśniowo, co miesiąc w sezonie zakażeń RSV, okres półtrwania około 18–20 dni |
| nirsewimab (Beyfortus) | zapobieganie chorobie dolnych dróg oddechowych wywołanej przez RSV u noworodków i niemowląt w pierwszym sezonie oraz u dzieci do 24. miesiąca życia narażonych na ciężki przebieg w drugim sezonie | domięśniowo, jedna dawka na sezon, okres półtrwania około 71 dni |
Źródło: charakterystyki produktów leczniczych Igantet 250, Hepatect CP, Synagis i Beyfortus.
Nirsewimab wystarcza raz na sezon, paliwizumab trzeba podawać co miesiąc
Różnica wynika z budowy cząsteczki. Przeciwciała monoklonalne o przedłużonym działaniu mają zmieniony fragment Fc, który spowalnia ich rozkład (Sanofi Winthrop Industrie, b.d.). Okres półtrwania nirsewimabu wynosi około 71 dni, a paliwizumabu około 18–20 dni. Beyfortus podaje się więc raz na sezon zakażeń RSV, a Synagis co miesiąc przez cały sezon (AstraZeneca AB, b.d.; Sanofi Winthrop Industrie, b.d.).
Immunoglobulina osłabia szczepionki żywe, przeciwciało monoklonalne nie
Immunoglobuliny osłabiają działanie szczepionek żywych przeciw odrze, śwince, różyczce i ospie wietrznej na okres od 6 tygodni do 3 miesięcy (Instituto Grifols S.A., b.d.). Po immunoglobulinie przeciw WZW B zaleca się odczekać 3 miesiące, a przy szczepieniu przeciw odrze osłabienie może trwać do roku (Biotest Pharma GmbH, b.d.).
Przeciwciało monoklonalne jest skierowane przeciw jednemu antygenowi, więc nie zakłóca odpowiedzi na szczepionki (Wodi i Morelli, 2021). Szczepionki nieżywe można podawać razem z każdym preparatem przeciwciał albo w dowolnym odstępie, w inne miejsce ciała (Centers for Disease Control and Prevention, 2024).
| Preparat | Szczepionka żywa (odra, świnka, różyczka, ospa wietrzna) | Szczepionka nieżywa |
|---|---|---|
| immunoglobulina ludzka (np. Igantet 250) | osłabia działanie szczepionki przez 6 tygodni do 3 miesięcy | razem albo w dowolnym odstępie, w inne miejsce ciała |
| immunoglobulina ludzka przeciw WZW B (Hepatect CP) | odczekać 3 miesiące, przy szczepieniu przeciw odrze osłabienie do roku | razem albo w dowolnym odstępie, w inne miejsce ciała |
| przeciwciało monoklonalne (paliwizumab, nirsewimab) | nie zakłóca odpowiedzi | nie zakłóca odpowiedzi |
Immunoglobulina nie zastępuje szczepienia
Immunoglobulina daje tylko przejściową ochronę, a trwałą odporność zapewnia szczepienie. Pacjent z pierwszej rozmowy, który po zranieniu dostał immunoglobulinę przeciwtężcową, powinien więc dokończyć szczepienie przeciw tężcowi. Igantet 250 podaje się razem ze szczepionką, w inne miejsce ciała (Instituto Grifols S.A., b.d.).
Część szczepionek działa także po narażeniu na drobnoustrój. Dzieje się tak wtedy, gdy okres wylęgania choroby jest dłuższy niż czas potrzebny do wytworzenia przeciwciał. Przy wściekliźnie wirus namnaża się najpierw w tkance podskórnej i dopiero potem wnika do nerwów, a przeciwciała wytworzone, zanim wirus dotrze do nerwów, zapobiegają chorobie (Plotkin i Gilbert, 2024).
Co powiedzieć pacjentowi
- Po immunoglobulinie przeciwtężcowej: „Zastrzyk, który pan dostał, chroni tylko przez kilka tygodni. Trwałą odporność da dopiero dokończone szczepienie”.
- Przy paliwizumabie albo nirsewimabie: „To przeciwciało działa tylko na RSV i nie osłabia odpowiedzi na szczepionki”.
- Po immunoglobulinie przed szczepieniem przeciw odrze, śwince, różyczce albo ospie: „Z tą szczepionką trzeba poczekać, bo przeciwciała z immunoglobuliny mogą ją osłabić. Termin ustali lekarz”.
Artykuł powstał na podstawie rozdziału 1 „Układ odpornościowy i odporność poszczepienna” z podręcznika „Choroby zakaźne w praktyce aptecznej” (Wydawnictwo Farmaceutyczne, 2026).