Butylobromek hioscyny

Lek rozkurczowy (spazmolityczny) z grupy alkaloidów pokrzyku, czwartorzędowa pochodna skopolaminy o obwodowym działaniu przeciwcholinergicznym, znoszący skurcze mięśni gładkich przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i układu moczowo-płciowego. Dostępny bez recepty w postaciach doustnych i doodbytniczych (tabletki, czopki) oraz na receptę w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowanego w lecznictwie zamkniętym. Występuje wyłącznie w preparatach jednoskładnikowych.

Działanie butylobromku hioscyny

Butylobromek hioscyny to lek rozkurczający mięśnie gładkie, powstały przez przyłączenie grupy butylowej do cząsteczki skopolaminy (hioscyny). Rozluźnia napięte mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i układu moczowo-płciowego, dzięki czemu łagodzi bóle o charakterze kolki i skurczu. Kluczową cechą odróżniającą go od atropiny i samej skopolaminy jest budowa czwartorzędowej soli amoniowej, przez którą lek praktycznie nie przenika do ośrodkowego układu nerwowego. W efekcie nie wywołuje typowych ośrodkowych działań przeciwcholinergicznych, takich jak senność czy zaburzenia świadomości, a jego działanie ogranicza się do obwodu.

W porównaniu z atropiną działa szybciej, lecz krócej, a efekt rozkurczowy dotyczy przede wszystkim narządów jamy brzusznej i miednicy.

Farmakologia

Butylobromek hioscyny należy do grupy farmakoterapeutycznej alkaloidów pokrzyku, półsyntetycznych czwartorzędowych soli amoniowych (kod ATC A03BB01) i wywiera działanie rozkurczające na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowo-płciowych¹. Obwodowe działanie przeciwcholinergiczne wynika z blokowania zwojów nerwowych w obrębie jamy brzusznej oraz z blokowania receptorów muskarynowych. Jako czwartorzędowa sól amoniowa lek nie przenika do ośrodkowego układu nerwowego, dlatego nie występują działania niepożądane związane z ośrodkowym działaniem przeciwcholinergicznym².

Jest antagonistą ośrodkowych i obwodowych receptorów muskarynowych oraz antagonistą receptorów nikotynowych, a jego aktywność parasympatykolityczna jest zbliżona do atropiny, lecz pozbawiona objawów ośrodkowych i o szybszym oraz krótszym przebiegu³.

Farmakokinetyka

Jako wysoce polarna czwartorzędowa sól amoniowa butylobromek hioscyny jest tylko częściowo wchłaniany z przewodu pokarmowego (około 8% po podaniu doustnym i 3% po doodbytniczym), przez co jego biodostępność całkowita jest bardzo mała i wynosi poniżej 1%¹.

Po podaniu doustnym stężenie maksymalne (C_max) w osoczu (średnio 0,11–2,04 ng/ml dla dawek 20–400 mg) występuje po około 2 godzinach¹, a według charakterystyki preparatu doustnego i doodbytniczego Scopolan po 1–3 godzinach⁴. Wiązanie z białkami osocza (albuminami) jest niskie i wynosi około 4,4%², natomiast charakterystyki Scopolan podają 8–13%⁵.

Ze względu na duże powinowactwo do tkanek lek gromadzi się głównie w komórkach mięśniowych narządów jamy brzusznej i miednicy, a po podaniu dożylnym objętość dystrybucji (V_ss) wynosi 128 l¹. Głównym szlakiem metabolizmu jest hydrolityczne rozszczepienie wiązania estrowego, a wydalanie następuje przede wszystkim z kałem (około 90% podanej dawki po podaniu doustnym), z moczem wydala się poniżej 0,1% dawki². Końcowy okres półtrwania (t_½) po podaniu doustnym wynosi 6,2–10,6 godziny¹, natomiast charakterystyki Scopolan podają wartość 4,8 godziny⁴.

Wskazania leków z butylobromkiem hioscyny

Wskazania są wspólne dla wszystkich postaci w zakresie stanów skurczowych, różnią się jednak zależnie od postaci i kategorii dostępności. Postacie doustne i doodbytnicze dostępne bez recepty (tabletki, czopki) stosuje się w stanach skurczowych mięśni gładkich przewodu pokarmowego (bolesne skurcze żołądka, kolka jelitowa, zespół jelita drażliwego), dróg żółciowych (kolka żółciowa, dyskinezja dróg żółciowych) oraz układu moczowo-płciowego (kolka nerkowa, stany skurczowe związane z kamicą moczowodową, bolesne miesiączkowanie)^1,5.

Roztwór do wstrzykiwań dostępny wyłącznie na receptę (preparat Buscolysin), podawany domięśniowo lub dożylnie w lecznictwie zamkniętym, ma szerszy zakres wskazań. Poza ostrymi stanami skurczowymi przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych obejmuje on pomocnicze zastosowanie w diagnostyce radiologicznej przewodu pokarmowego i dróg moczowych, stosowanie po zabiegach operacyjnych oraz wskazania położnicze i ginekologiczne, takie jak skurcze kanału porodowego podczas porodu, połogowe zapalenie macicy i usuwanie łożyska³.

Dawkowanie butylobromku hioscyny

Grupa (preparat, postać)	Dawka jednorazowa (z częstością)	Maksymalnie na dobę
Buscopan, tabletki 10 mg – dorośli i dzieci >12 lat	1–2 tabletki, 3–5 razy na dobę	100 mg
Buscopan, tabletki 10 mg – dzieci 6–12 lat	1 tabletka, 3 razy na dobę	–
Buscopan forte, tabletki 20 mg – dorośli i dzieci >12 lat	1 tabletka, 1–5 razy na dobę	100 mg
Scopolan, tabletki drażowane 10 mg – dorośli i młodzież >12 lat	1–2 tabletki, 3–5 razy na dobę	–
Scopolan, tabletki drażowane 10 mg – dzieci 6–12 lat	1 tabletka, 2 razy na dobę	–
Scopolan, czopki 10 mg – dorośli i młodzież >12 lat	1–2 czopki, 2–3 razy na dobę	–
Scopolan, czopki 10 mg – dzieci 6–12 lat	1 czopek, 2–3 razy na dobę	–
Buscolysin, iniekcja 20 mg – dorośli	1 ampułka (20 mg) domięśniowo lub dożylnie, w razie potrzeby co 30 minut	100 mg
Buscolysin, iniekcja 20 mg – dzieci >6 lat	5–10 mg, 2–4 razy na dobę	–

Postaci doustnych i doodbytniczych nie stosuje się u dzieci poniżej 6 lat, a należy zawsze podawać najmniejszą skuteczną dawkę i wyłącznie doraźnie⁵. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż 3 dni od rozpoczęcia leczenia lub nasilają się mimo stosowania leku, pacjent powinien przerwać przyjmowanie i skonsultować się z lekarzem⁴.

W przypadku roztworu do wstrzykiwań wstrzyknięcie dożylne należy wykonywać powoli, ponieważ może dojść do znacznego obniżenia ciśnienia tętniczego krwi, a nawet do wstrząsu³.

Istotne przeciwwskazania do stosowania butylobromku hioscyny

Nużliwość mięśni

Butylobromek hioscyny jest przeciwwskazany u pacjentów z nużliwością mięśni (myasthenia gravis)^1,4.

Patologiczne poszerzenie jelita grubego i niedrożność jelit

Lek jest przeciwwskazany przy patologicznym poszerzeniu jelita grubego (megacolon), mechanicznym zwężeniu przewodu pokarmowego oraz niedrożności porażennej lub niedrożności jelit². Postać do wstrzykiwań jest ponadto przeciwwskazana przy przewężeniu w obrębie przewodu pokarmowego i rozszerzeniu okrężnicy³.

Jaskra z wąskim kątem przesączania

Butylobromek hioscyny w postaciach doustnych i doodbytniczych oraz w postaci do wstrzykiwań jest przeciwwskazany u pacjentów z jaskrą z wąskim kątem przesączania^5,3.

Rozrost gruczołu krokowego

Lek jest przeciwwskazany u pacjentów z rozrostem gruczołu krokowego, a w przypadku postaci do wstrzykiwań szczególnie przy rozroście z zatrzymaniem moczu^4,3.

Tachykardia i choroby serca

Butylobromek hioscyny jest przeciwwskazany u pacjentów z tachykardią, a postaci do wstrzykiwań nie należy podawać także pacjentom z dławicą piersiową i niewydolnością serca^5,3.

Zwężenie przewodu pokarmowego i dróg moczowych

W przypadku postaci doustnych i doodbytniczych przeciwwskazaniem jest zwężenie przełyku, wpustu lub odźwiernika żołądka, zwężenie szyi pęcherza moczowego oraz zaparcia atoniczne⁴.

Środki ostrożności przy wydawaniu butylobromku hioscyny

Ostry, niewyjaśniony ból brzucha

Gdy ostry, niewyjaśniony ból brzucha utrzymuje się lub nasila, albo współwystępuje z gorączką, nudnościami, wymiotami, zmianą rytmu wypróżnień, tkliwością brzucha, spadkiem ciśnienia krwi, omdleniami lub obecnością krwi w stolcu, niezbędne jest przeprowadzenie badań diagnostycznych w celu ustalenia etiologii objawów, dlatego leku nie należy stosować przewlekle bez zbadania przyczyny dolegliwości¹.

Działanie przeciwcholinergiczne

Ze względu na potencjalne ryzyko związane z działaniem przeciwcholinergicznym należy zachować ostrożność u pacjentów z jaskrą z wąskim kątem przesączania, ze zwężeniem w obrębie jelit lub dróg moczowych oraz ze skłonnością do tachyarytmii, na przykład w przebiegu nadczynności tarczycy, niewydolności serca lub po zabiegu kardiochirurgicznym².

Zatrzymanie moczu u osób w podeszłym wieku

Butylobromek hioscyny może powodować zatrzymanie moczu lub pogorszenie stanu klinicznego, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku z rozrostem gruczołu krokowego bez niedrożności lub z uropatią z niedrożnością dróg moczowych, dlatego u tych pacjentów wymagana jest szczególna ostrożność³.

Zmniejszenie wydzielania potu i przegrzanie

Ze względu na hamujący wpływ leku na gruczoły potowe u pacjentów z gorączką jego stosowanie może spowodować przegrzanie organizmu, dlatego u osób gorączkujących należy zachować ostrożność⁵.

Osoby w podeszłym wieku i choroby współistniejące

Postaci doustne i doodbytnicze należy ostrożnie stosować u pacjentów z chorobą refluksową przełyku, wrzodziejącym zapaleniem jelit, chorobą niedokrwienną serca i zwężeniem ujścia mitralnego oraz szczególnie ostrożnie u osób w podeszłym wieku⁴.

Substancje pomocnicze

Tabletki Buscopan zawierają sacharozę (41,2 mg na tabletkę), tabletki Buscopan forte laktozę jednowodną (138,5 mg na tabletkę), a tabletki drażowane Scopolan laktozę i sacharozę, dlatego preparatów tych nie powinni przyjmować pacjenci z rzadkimi dziedzicznymi zaburzeniami związanymi z nietolerancją fruktozy, galaktozy, niedoborem laktazy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy^1,2.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Dla postaci doustnych (tabletki Buscopan i Buscopan forte) nie przeprowadzono badań dotyczących wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn¹. Natomiast preparaty Scopolan i Buscolysin mogą powodować zaburzenia sprawności psychofizycznej oraz zaburzenia akomodacji, dlatego podczas ich stosowania pacjenci nie powinni prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn^5,3.

Interakcje butylobromku hioscyny

Leki przeciwcholinergiczne + butylobromek hioscyny

Butylobromek hioscyny może nasilać działanie przeciwcholinergiczne trój- i czteropierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, leków przeciwhistaminowych, leków przeciwpsychotycznych, chinidyny, amantadyny, dizopiramidu oraz innych leków przeciwcholinergicznych, takich jak tiotropium, ipratropium i związki podobne do atropiny¹.

Metoklopramid i inni antagoniści dopaminy + butylobromek hioscyny

Jednoczesne leczenie antagonistami dopaminy, na przykład metoklopramidem, i butylobromkiem hioscyny może zmniejszać skuteczność działania obu leków na przewód pokarmowy².

Leki beta-adrenergiczne + butylobromek hioscyny

Butylobromek hioscyny może nasilać tachykardię wywołaną przez leki beta-adrenergiczne⁴.

Digoksyna + butylobromek hioscyny

Butylobromek hioscyny może osłabiać perystaltykę przewodu pokarmowego, co nasila wchłanianie digoksyny i zwiększa jej stężenie w surowicy o około jedną trzecią, prowadząc do względnego przedawkowania³.

Leki cholinomimetyczne i przeciwcholinoesterazowe + butylobromek hioscyny

Preparaty cholinomimetyczne, takie jak pilokarpina, oraz leki przeciwcholinoesterazowe, takie jak galantamina, fizostygmina i pirydostygmina, antagonizują działanie butylobromku hioscyny³.

Kortykosteroidy + butylobromek hioscyny

Jednoczesne przyjmowanie kortykosteroidów i butylobromku hioscyny prowadzi do zwiększonego ryzyka wzrostu ciśnienia śródgałkowego i rozwoju jaskry³.

Inhibitory MAO + butylobromek hioscyny

Jednoczesne podawanie inhibitorów MAO może hamować metabolizm leków przeciwcholinergicznych, w tym butylobromku hioscyny, przez co nasila się ich działanie terapeutyczne i działania niepożądane³.

Ketokonazol + butylobromek hioscyny

Równoczesne przyjmowanie butylobromku hioscyny z ketokonazolem może prowadzić do zmniejszenia działania terapeutycznego ketokonazolu³.

Działania niepożądane butylobromku hioscyny

Tachykardia i zaburzenia serca

Tachykardia jest działaniem niezbyt częstym () w charakterystykach postaci doustnych i doodbytniczych^1,5, natomiast w przypadku roztworu do wstrzykiwań opisywana jest jako działanie częste ()³.

Suchość w jamie ustnej i zaparcia

Suchość w jamie ustnej występuje niezbyt często () w przypadku postaci doustnych i doodbytniczych^2,4, natomiast w przypadku roztworu do wstrzykiwań jest działaniem częstym ()³. Zaparcia są działaniem niezbyt częstym () dla postaci doustnych i doodbytniczych⁵.

Zatrzymanie moczu

Zatrzymanie moczu występuje rzadko () w przypadku tabletek Buscopan i Buscopan forte¹, w charakterystykach Scopolan jest wymieniane jako rzadko () występująca anuria⁴, natomiast w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań ma nieznaną częstość ()³.

Zmniejszenie wydzielania potu i reakcje skórne

Zmniejszenie wydzielania potu oraz reakcje skórne, takie jak pokrzywka i świąd, są działaniami niezbyt częstymi () w przypadku tabletek Buscopan i Buscopan forte². W charakterystykach Scopolan rumień, pieczenie skóry, świąd, wysypka, pokrzywka i obrzęk są również działaniem niezbyt częstym ()⁵, natomiast w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań zmniejszenie wydzielania potu ma nieznaną częstość ()³.

⚠ Reakcje anafilaktyczne i nadwrażliwość

Reakcje anafilaktyczne z epizodami duszności i wstrząsem anafilaktycznym, wysypka, rumień i nadwrażliwość są działaniem o nieznanej częstości () we wszystkich charakterystykach^1,4. Charakterystyka roztworu do wstrzykiwań podkreśla, że wśród reakcji o nieznanej częstości () opisywano również przypadki śmiertelne wstrząsu anafilaktycznego³.

Zaburzenia oka i akomodacji

Zaburzenia oka opisywane są wyłącznie w charakterystykach Scopolan i roztworu do wstrzykiwań. W przypadku Scopolan zaburzenia widzenia występują rzadko ()⁵, natomiast w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań zaburzenia akomodacji oka są działaniem częstym (), a rozszerzenie źrenic i wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego mają nieznaną częstość ()³.

Zaburzenia naczyniowe i spadek ciśnienia

W charakterystykach Scopolan hipotensja jest działaniem niezbyt częstym ()⁴, natomiast w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań zawroty głowy występują często (), a spadek ciśnienia tętniczego i zaczerwienienie skóry mają nieznaną częstość ()³.

Zaburzenia psychiczne

Mimo że jako czwartorzędowa sól amoniowa butylobromek hioscyny nie powinien przenikać do ośrodkowego układu nerwowego, charakterystyka roztworu do wstrzykiwań nie wyklucza całkowicie wystąpienia zaburzeń psychicznych, na przykład dezorientacji, po jego podaniu³.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a butylobromek hioscyny

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dane dotyczące stosowania butylobromku hioscyny u kobiet w okresie ciąży są ograniczone, a w celu zachowania ostrożności zaleca się unikanie stosowania postaci doustnych w tym okresie¹. Postaci doodbytniczych i doustnych Scopolan nie należy stosować w ciąży, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne⁵, a roztwór do wstrzykiwań w trakcie ciąży może być stosowany jedynie w przypadku wskazań medycznych, pod kontrolą lekarza i gdy korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu³.

Karmienie piersią a butylobromek hioscyny

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brakuje wystarczających danych dotyczących przenikania butylobromku hioscyny do mleka kobiecego, dlatego zaleca się unikanie stosowania postaci doustnych w okresie karmienia piersią². Ponieważ leki cholinolityczne mogą hamować wydzielanie mleka, nie zaleca się stosowania preparatu Scopolan w tym okresie⁴. Butylobromek hioscyny częściowo przenika do mleka matki, dlatego jeśli zastosowanie roztworu do wstrzykiwań jest konieczne, należy zaprzestać karmienia piersią³.

Produkty handlowe z butylobromkiem hioscyny

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Buscolysin	roztwór do wstrzykiwań 20 mg/ml	Rp
Buscopan	tabletki powlekane 10 mg	OTC/Rp
Buscopan forte	tabletki powlekane 20 mg	OTC
Scopolan	czopki 10 mg	OTC
Scopolan	tabletki drażowane 10 mg	OTC