Glukonian wapnia

Preparat wapnia z grupy związków mineralnych (kod ATC A12AA03), stosowany do uzupełniania niedoboru wapnia. Dostępny w dwóch zupełnie różnych postaciach i drogach podania. Bez recepty wydawane są tabletki doustne (Calcium gluconicum Farmapol), a na receptę roztwór do wstrzykiwań i infuzji podawany dożylnie (Calsiosol). Obie postaci to preparaty jednoskładnikowe. Postać doustna służy do wyrównywania zwiększonego zapotrzebowania i przewlekłego niedoboru wapnia, natomiast roztwór dożylny jest lekiem szpitalnym do doraźnego leczenia ostrej i przewlekłej hipokalcemii.

Działanie glukonianu wapnia

Glukonian wapnia jest solą wapniową dostarczającą jonów wapnia, pierwiastka niezbędnego do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Wapń reguluje przewodnictwo nerwowo-mięśniowe, rozwój układu kostno-szkieletowego, krzepnięcie krwi, aktywację licznych enzymów oraz przepuszczalność błon komórkowych i naczyń. Sole wapnia uszczelniają naczynia włosowate i zmniejszają ich przepuszczalność, dzięki czemu wykazują działanie przeciwwysiękowe, przeciwobrzękowe i przeciwalergiczne.

Postać doustna uzupełnia niedobory powoli, w miarę wchłaniania z przewodu pokarmowego, natomiast roztwór dożylny pozwala szybko podnieść stężenie jonów wapnia we krwi, gdy konieczne jest zastosowanie preparatu o dużym stężeniu wapnia.

Farmakologia

Wapń jest niezbędnym pierwiastkiem regulującym najważniejsze procesy życiowe, w tym przewodnictwo nerwowo-mięśniowe, prawidłowy rozwój układu kostno-szkieletowego, krzepnięcie krwi, aktywację wielu enzymów oraz przepuszczalność błon komórkowych i naczyń. Kation wapniowy jest ważnym aktywatorem reakcji enzymatycznych oraz uczestniczy w przekazywaniu impulsów nerwowych, skurczu mięśnia sercowego, mięśni gładkich i szkieletowych, czynności nerek, oddychaniu i krzepnięciu krwi, a także w uwalnianiu neuroprzekaźników i hormonów oraz we wchłanianiu cyjanokobalaminy (witaminy B12)¹.

Sole wapnia uszczelniają naczynia włosowate i zmniejszają ich przepuszczalność, działając przeciwwysiękowo i przeciwobrzękowo, a także wykazują działanie przeciwalergiczne i pobudzają mechanizmy obronne organizmu. Niedobór wapnia prowadzi do zmniejszenia jego zawartości w tkance kostnej lub do krzywicy².

Farmakokinetyka

Wapń pochodzący z diety wchłania się z jelita cienkiego w procesie aktywnego transportu, przy czym wchłania się około jednej trzeciej spożytej ilości, a stopień wchłaniania zależy od zapotrzebowania organizmu i jest kontrolowany przez kalcytriol, aktywny metabolit witaminy D¹.

Po wchłonięciu wapń przenika do płynu pozakomórkowego i jest szybko wbudowywany do tkanki kostnej, która zawiera około 99% ustrojowego wapnia, natomiast pozostały 1% rozmieszczony jest w płynach wewnątrz- i zewnątrzkomórkowych. Około połowa wapnia w osoczu występuje w fizjologicznie aktywnej postaci zjonizowanej, około 40–50% wiąże się z białkami, głównie z albuminą, a reszta tworzy kompleksy z anionami. Po podaniu dożylnym egzogenny wapń dołącza do wewnątrznaczyniowej puli wapnia i jest przez organizm traktowany tak samo jak wapń endogenny, bez odrębnego metabolizmu¹.

Eliminacja wapnia odbywa się głównie z kałem, dokąd trafia wapń niewchłonięty oraz wydzielony z żółcią i sokiem trzustkowym, natomiast wydalanie z moczem zależy od wielkości przesączania kłębuszkowego, czynników hormonalnych i stężenia wapnia we krwi – w warunkach fizjologicznych 99% przesączonego wapnia ulega wchłanianiu zwrotnemu w kanalikach nerkowych, a około 1% jest wydalany z moczem. Wapń jest też wydalany przez gruczoły potowe².

Wskazania leków z glukonianem wapnia

Wskazania różnią się zasadniczo w zależności od postaci i drogi podania.

Tabletki doustne wydawane bez recepty stosuje się w stanach zwiększonego zapotrzebowania na wapń, na przykład w okresie intensywnego wzrostu u dzieci i młodzieży, w ciąży, podczas karmienia piersią oraz w okresie rekonwalescencji, a także w stanach niedoboru wapnia wynikających z zaburzeń wchłaniania lub zwiększonego odkładania się wapnia w tkance kostnej. Postać doustna służy również do leczenia i zapobiegania osteoporozie różnego pochodzenia oraz do leczenia tężyczki².

Wspomagająco tabletki stosuje się w leczeniu chorób alergicznych (między innymi pokrzywki, astmy oskrzelowej i obrzęku naczynioruchowego), stanów zapalnych (na przykład w chorobach dróg oddechowych i gardła), złamań kości oraz demineralizacji kości².

Roztwór do wstrzykiwań i infuzji wydawany na receptę jest wskazany do pozajelitowego podawania wapnia, gdy konieczne jest leczenie farmakologiczne preparatem o dużym stężeniu jonów wapnia, na przykład w przewlekłej hipokalcemii i tężyczce hipokalcemicznej. Można go również stosować w celu zapobiegania hipokalcemii podczas transfuzji wymiennej i długotrwałej terapii zastępczej elektrolitami. Podczas resuscytacji krążeniowo-oddechowej wapń podaje się wyłącznie przy szczególnych wskazaniach, na przykład w aktywności elektrycznej bez tętna spowodowanej hiperkalemią, hipokalcemią lub przedawkowaniem antagonistów wapnia. Roztwór jest przeznaczony dla dorosłych i dzieci¹.

Dawkowanie glukonianu wapnia

Grupa	Dawka jednorazowa	Maksymalnie na dobę
Dorośli, tabletki doustne	1–2 tabletki 4 razy na dobę	8 tabletek
Dorośli, roztwór dożylny	10–20 ml (2,2–4,4 mmol wapnia) w powolnym wstrzyknięciu lub wlewie trwającym 10 minut	46 ml (10,12 mmol wapnia)
Dzieci i niemowlęta, roztwór dożylny	0,3–0,6 ml/kg mc. (0,066–0,132 mmol/kg mc.)	0,9 ml/kg mc. (0,198 mmol/kg mc.)
Resuscytacja krążeniowo-oddechowa	zwykle 7–15 ml (1,54–3,3 mmol wapnia)	–

Tabletki przyjmuje się po posiłku, popijając wodą².

Roztwór podaje się wyłącznie dożylnie, przez powolne bezpośrednie wstrzyknięcie lub ciągłą albo przerywaną infuzję, monitorując stężenie wapnia w osoczu i zapis EKG. Można go podawać w postaci nierozcieńczonej albo po rozcieńczeniu w 50–100 ml roztworu glukozy 5% lub chlorku sodu 0,9%, a po wykonaniu wstrzyknięcia pacjent powinien pozostać w pozycji leżącej przez 15 minut. W razie potrzeby dawki można powtarzać co 1–3 dni¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania glukonianu wapnia

Hiperkalcemia i hiperkalciuria

Glukonian wapnia jest przeciwwskazany w hiperkalcemii i ciężkiej hiperkalciurii, między innymi w przebiegu nadczynności przytarczyc, hiperwitaminozy D, szpiczaka lub przerzutów nowotworowych do kości. Podawanie dożylne jest przeciwwskazane także wtedy, gdy stężenie wapnia w surowicy przekracza wartości prawidłowe^2,1.

Ciężka niewydolność nerek

Glukonian wapnia jest przeciwwskazany u pacjentów z niewydolnością nerek, a w przypadku roztworu dożylnego u pacjentów z ciężką chorobą nerek^2,1.

Przyjmowanie dużych dawek witaminy D

Postać doustna jest przeciwwskazana u pacjentów przyjmujących duże dawki witaminy D².

Leczenie glikozydami nasercowymi

Dożylne podawanie preparatów zawierających wapń jest ściśle przeciwwskazane u pacjentów przyjmujących digoksynę i inne glikozydy nasercowe, ponieważ wapń nasila działanie digoksyny na serce i może prowadzić do zatrucia digoksyną¹.

Galaktozemia

Roztworu dożylnego nie należy podawać pacjentom z galaktozemią¹.

Utrata wapnia związana z unieruchomieniem

Roztwór dożylny jest przeciwwskazany u pacjentów, u których dochodzi do utraty wapnia związanej z unieruchomieniem¹.

Podanie domięśniowe i podskórne

Roztworu nie wolno podawać domięśniowo ani podskórnie, ponieważ w miejscu podania może wystąpić martwica lub złuszczenie tkanek, a u dzieci wstrzyknięcie domięśniowe i podskórne jest przeciwwskazane¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu glukonianu wapnia

Glikozydy nasercowe

Podczas wydawania tabletek pacjentom przyjmującym glikozydy nasercowe należy zachować ostrożność, ponieważ duże dawki wapnia mogą nasilać działanie tych leków. W wyjątkowych sytuacjach, gdy roztwór dożylny podawany jest pacjentom przyjmującym glikozydy nasercowe, konieczne jest monitorowanie czynności serca i dostęp do leczenia poważnych zaburzeń rytmu^2,1.

Zaburzenia czynności nerek

Związki wapnia należy stosować ostrożnie w zaburzeniach czynności nerek, ponieważ nadmierna podaż wapnia u chorych z niewydolnością nerek może powodować hiperkalcemię. Przy podawaniu roztworu dożylnego u tych pacjentów konieczna jest dokładna ocena wskazania i monitorowanie równowagi fosforanowo-wapniowej^2,1.

Choroby serca i sarkoidoza

Sole wapnia należy stosować ostrożnie u pacjentów z chorobami serca oraz z sarkoidozą, po starannym ustaleniu wskazania^2,1.

Kamica nerkowa i nefrokalcynoza

Ostrożność jest wskazana u pacjentów z kamicą nerkową, a w przypadku roztworu dożylnego u pacjentów z nefrokalcynozą^2,1.

Toksyczność glinu

Glukonian wapnia może wypłukiwać tlenek glinu ze szkła ampułkowego, a zwiększona zawartość glinu może niekorzystnie wpływać na mineralizację kości i rozwój neurologiczny, zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek i u dzieci poniżej 18 lat. Przy długotrwałym stosowaniu nie zaleca się przekraczania dawki 92,5 ml tygodniowo u dorosłych i 1,8 ml/kg masy ciała tygodniowo u dzieci, a roztworu w szklanych ampułkach nie należy stosować u dzieci wymagających żywienia pozajelitowego¹.

Ceftriakson

Roztworu dożylnego nie wolno mieszać ani podawać jednocześnie z ceftriaksonem, niezależnie od wieku pacjenta i nawet przy użyciu różnych linii infuzyjnych, ponieważ opisano zgony spowodowane wytrącaniem się soli wapniowej ceftriaksonu w płucach i nerkach u wcześniaków i noworodków¹.

Powolne podawanie i monitorowanie EKG

Roztwór należy podawać powoli, aby zminimalizować ryzyko rozszerzenia naczyń obwodowych i depresji serca, a wstrzyknięciom dożylnym powinien towarzyszyć pomiar tętna lub kontrola zapisu EKG, ponieważ zbyt szybkie podanie może wywołać bradykardię z rozszerzeniem naczyń lub zaburzenia rytmu serca¹.

Ryzyko martwicy przy podaniu pozanaczyniowym

Roztworu nie należy wstrzykiwać w tkankę tłuszczową, ponieważ wapń jest w niej nierozpuszczalny i może powodować naciek, powstawanie ropnia, stwardnienie tkanki oraz martwicę. Należy unikać podania pozanaczyniowego i dokładnie obserwować miejsce wstrzyknięcia¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Tabletki doustne nie mają wpływu lub wywierają nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn². Roztwór dożylny wywiera umiarkowany wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn oraz wykazuje wyraźne działanie uspokajające, dlatego pacjent nie powinien prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn przez kilka godzin po podaniu dożylnym wapnia¹.

Interakcje glukonianu wapnia

Glikozydy nasercowe i digoksyna + glukonian wapnia

Wapń nasila działanie digoksyny i innych glikozydów nasercowych, co może prowadzić do poważnych reakcji toksycznych i zaburzeń rytmu serca. Duże dawki wapnia podawane doustnie z glikozydami nasercowymi nasilają ich działanie², a dożylne podawanie wapnia pacjentom leczonym glikozydami nasercowymi jest przeciwwskazane¹.

Tetracykliny i związki fluoru + glukonian wapnia

Sole wapnia podawane doustnie zmniejszają wchłanianie tetracyklin i związków fluoru, dlatego między podaniem tych leków a przyjęciem wapnia wymagana jest 3-godzinna przerwa².

Tiazydowe leki moczopędne + glukonian wapnia

Tiazydowe leki moczopędne zwiększają wchłanianie zwrotne wapnia i zmniejszają jego wydalanie przez nerki, co stwarza ryzyko hiperkalcemii^2,1.

Werapamil i antagoniści wapnia + glukonian wapnia

Wapń może zakłócać prawidłowe działanie antagonistów wapnia, czyli blokerów kanału wapniowego¹, a duże dawki wapnia w skojarzeniu z witaminą D mogą osłabić działanie werapamilu i innych leków blokujących kanał wapniowy².

Adrenalina + glukonian wapnia

Jednoczesne podawanie wapnia i adrenaliny osłabia działanie beta-adrenergiczne adrenaliny u pacjentów po operacji serca¹.

Magnez + glukonian wapnia

Wapń i magnez są wzajemnymi antagonistami¹.

Ceftriakson + glukonian wapnia

Roztworu wapnia nie wolno mieszać ani podawać jednocześnie z ceftriaksonem ze względu na ryzyko wytrącania się soli wapniowej ceftriaksonu¹.

Witamina D i parathormon + glukonian wapnia

Witamina D, parathormon oraz kwaśny odczyn pokarmu zwiększają wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego².

Glikokortykosteroidy, fityniany, szczawiany i fosforany + glukonian wapnia

Glikokortykosteroidy, nadmiar lipidów, zasadowy odczyn pokarmu, fityniany zawarte w produktach zbożowych, szczawiany obecne w szpinaku i rabarbarze oraz fosforany z mleka i jego przetworów zmniejszają wchłanianie wapnia².

Działania niepożądane glukonianu wapnia

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Po tabletkach doustnych niekiedy występują zaburzenia żołądkowo-jelitowe w postaci wzdęć, zaparć lub biegunki². Po podaniu roztworu dożylnego nudności i wymioty są działaniem o nieznanej częstości ()¹.

Hiperkalcemia

Duże dawki wapnia, szczególnie u pacjentów z niewydolnością nerek, prowadzą do hiperkalcemii, której objawami są brak łaknienia, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, osłabienie mięśniowe, wielomocz oraz odkładanie związków wapnia, w tym kamica nerkowa². Objawy hiperkalcemii mogą też wystąpić po przedawkowaniu dożylnym lub zbyt szybkim wstrzyknięciu roztworu i obejmują między innymi wielomocz, polidypsję, odwodnienie, osłabienie mięśni, ból kości, splątanie i nadciśnienie tętnicze, a w ciężkich przypadkach zaburzenia rytmu serca prowadzące do zatrzymania akcji serca¹.

⚠ Zaburzenia sercowo-naczyniowe po zbyt szybkim wstrzyknięciu

Bradykardia i zaburzenia rytmu serca są po podaniu dożylnym działaniem o nieznanej częstości (), podobnie jak niedociśnienie, rozszerzenie naczyń krwionośnych, zapaść krążeniowa mogąca zakończyć się zgonem oraz uderzenia gorąca, które występują głównie po zbyt szybkim wstrzyknięciu. Występowanie i nasilenie tych objawów jest bezpośrednio związane z szybkością podawania i podaną dawką¹.

Reakcje w miejscu podania i martwica tkanek

Uczucie ciepła i potliwość są po podaniu dożylnym działaniem o nieznanej częstości (), a wstrzyknięciu domięśniowemu mogą towarzyszyć ból lub rumień w miejscu podania. Zbyt płytkie wstrzyknięcie domięśniowe grozi wyciekiem leku do tkanki tłuszczowej z tworzeniem się ropnia, stwardnieniem tkanek i martwicą, a podanie pozanaczyniowe może prowadzić do obrzęku, ablacji skóry i martwicy tkanek¹.

⚠ Wytrącanie się soli wapniowej ceftriaksonu

U wcześniaków i noworodków w wieku poniżej 28 dni otrzymujących dożylnie ceftriakson i wapń obserwowano rzadkie, ciężkie, a w kilku przypadkach zakończone zgonem działania niepożądane, spowodowane wytrącaniem się soli wapniowej ceftriaksonu w płucach i nerkach¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a glukonian wapnia

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych tabletki doustne mogą być stosowane w okresie ciąży w dawkach zalecanych przez lekarza, ponieważ wapń jest wskazany dla kobiet ciężarnych z powodu zwiększonego zapotrzebowania i zmniejszonego stężenia w surowicy, a uzupełnianie diety preparatami wapnia zapobiega wystąpieniu rzucawki i nadciśnienia ciężarnych². W przypadku roztworu dożylnego brak jest informacji o stosowaniu w ciąży, dlatego decydując o leczeniu, lekarz powinien rozważyć potencjalne korzyści dla matki wobec potencjalnego ryzyka dla płodu¹.

Karmienie piersią a glukonian wapnia

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych wapń przenika do mleka kobiecego¹. Tabletki doustne mogą być stosowane podczas karmienia piersią w dawkach zalecanych przez lekarza, ponieważ wapń jest wskazany dla kobiet karmiących z powodu zwiększonego zapotrzebowania². W przypadku roztworu dożylnego działania niepożądane u kobiet karmiących nie zostały udokumentowane, dlatego decyzja o leczeniu powinna być podjęta po rozważeniu potencjalnych korzyści dla matki wobec potencjalnego ryzyka dla niemowlęcia¹.

Produkty handlowe z glukonianem wapnia

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Calcium gluconicum Farmapol	tabletki 45 mg Ca2+	OTC
Calsiosol	roztwór do wstrzykiwań / do infuzji 95,5 mg/ml	Rp