Ashwagandha

Ashwagandha to surowiec zielarski pozyskiwany z korzenia Withania somnifera (witanii ospałej), rośliny z rodziny psiankowatych stosowanej w medycynie ajurwedyjskiej, gdzie zaliczana jest do tzw. adaptogenów, czyli substancji mających zwiększać odporność organizmu na stres. Za aktywność biologiczną odpowiadają głównie witanolidy (laktony steroidowe, m.in. witaferyna A i witanolid D), na których zawartość standaryzuje się handlowe wyciągi. W suplementach ashwagandha jest dostępna najczęściej jako standaryzowany wyciąg z korzenia (np. KSM-66, Sensoril, Shoden), a bada się ją przede wszystkim w kontekście stresu i lęku, snu, wydolności fizycznej oraz gospodarki hormonalnej. Odrębnym i istotnym zagadnieniem jest bezpieczeństwo, ponieważ opisano przypadki polekowego uszkodzenia wątroby po preparatach z ashwagandhą.

Zasadniczym problemem oceny dowodów dla ashwagandhy jest niejednorodność stosowanych wyciągów. Preparaty KSM-66, Sensoril, Shoden i wyciągi pełnospektralne różnią się częścią rośliny (sam korzeń albo korzeń z liśćmi), metodą ekstrakcji i zawartością witanolidów, przez co wyniki poszczególnych badań trudno bezpośrednio porównywać. To jedna z głównych przyczyn wysokiej heterogeniczności metaanaliz omawianych niżej.

Synonimy i nazewnictwo ashwagandhy

• Withania somnifera (Withania somnifera (L.) Dunal) – nazwa botaniczna rośliny źródłowej, surowcem jest korzeń (radix).
• Witania ospała – polska nazwa zwyczajowa rośliny.
• Indyjski żeń-szeń, śpioszyn lekarski, vithania, winter cherry (winter cherry), Indian ginseng – inne nazwy zwyczajowe (mylące, bo roślina nie jest spokrewniona z żeń-szeniem).
• Witanolidy (withanolides) – grupa laktonów steroidowych uznawanych za główne związki czynne, w tym witaferyna A (withaferin A) i witanolid D.
• KSM-66, Sensoril, Shoden – nazwy handlowe standaryzowanych wyciągów najczęściej stosowanych w badaniach klinicznych, różniące się stopniem standaryzacji na witanolidy i użytą częścią rośliny.

Działanie ashwagandhy

Najlepiej udokumentowanym u ludzi kierunkiem działania ashwagandhy jest wpływ na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (hypothalamic-pituitary-adrenal axis) i obniżanie stężenia kortyzolu, co wiąże się z jej obserwowanym działaniem przeciwlękowym i przeciwstresowym. W randomizowanych badaniach kontrolowanych placebo suplementacja wyciągiem z korzenia zmniejszała poranne stężenie kortyzolu w surowicy istotnie silniej niż placebo^1,2. Efekt ten interpretuje się jako moderowanie reakcji stresowej przez oś podwzgórze–przysadka–nadnercza.

Witanolidom przypisuje się ponadto aktywność przeciwzapalną, przeciwutleniającą, modulującą przekaźnictwo GABA-ergiczne (co mogłoby tłumaczyć wpływ na sen i lęk) oraz oddziaływanie na gospodarkę hormonalną, w tym na hormony tarczycy i testosteron. Większość tych mechanizmów udokumentowano dotąd głównie w modelach in vitro i na zwierzętach, a ich przełożenie na twarde punkty końcowe u ludzi omawia sekcja o skuteczności. Dokładny mechanizm działania na poziomie molekularnym pozostaje niedostatecznie poznany.

Skuteczność kliniczna ashwagandhy

Czy ashwagandha zmniejsza stres i lęk?

Ashwagandha zmniejsza nasilenie stresu i lęku w badaniach z randomizacją, ale dowody obarczone są bardzo wysoką heterogenicznością, małymi próbami i niską pewnością, dlatego siłę efektu należy traktować ostrożnie. Metaanaliza randomizowanych badań kontrolowanych (RCT, randomizowane badania kontrolowane) obejmująca 12 badań i 1002 uczestników wykazała istotne zmniejszenie lęku (standaryzowana różnica średnich, SMD, -1,55, 95-procentowy przedział ufności, CI, od -2,37 do -0,74) oraz poziomu stresu (SMD -1,75, CI od -2,29 do -1,22), jednak przy skrajnie wysokiej heterogeniczności (I² odpowiednio 93,8% i 83,1%) i przy niskiej pewności dowodów według oceny samych autorów³. Nowsza metaanaliza ograniczona do osób z rozpoznanymi zaburzeniami psychicznymi (14 badań, 360 leczonych i 353 w grupach kontrolnych, mediana dawki 600 mg na dobę, mediana obserwacji 8 tygodni) potwierdziła korzystny wpływ na lęk (SMD po korekcie o wartości odstające -1,13, CI od -1,65 do -0,60), przy czym efekt dla lęku został potwierdzony także w modelu bayesowskim, a dla depresji już nie⁴. Trzecia metaanaliza (9 RCT, 558 uczestników) wykazała istotne zmniejszenie wyniku w skali odczuwanego stresu (Perceived Stress Scale, różnica średnich, MD, -4,72, CI od -8,45 do -0,99) oraz obniżenie stężenia kortyzolu w surowicy (MD -2,58, CI od -4,99 do -0,16)⁵. Kierunek wyników jest zatem spójny między metaanalizami, ale ich wiarygodność ograniczają małe, głównie indyjskie badania o krótkim czasie obserwacji, częste finansowanie przez producentów wyciągów i niejednorodność samych preparatów.

Czy ashwagandha poprawia sen?

Ashwagandha nieznacznie poprawia sen, a wyraźniejszy efekt dotyczy osób z rozpoznaną bezsennością i wyższych dawek, jednak dowody opierają się na nielicznych, małych badaniach. Metaanaliza 5 RCT z udziałem 400 osób wykazała mały, lecz istotny wpływ na ogólną jakość snu (SMD -0,59, CI od -0,75 do -0,42, I² = 62%), silniejszy w podgrupie dorosłych z bezsennością, przy dawce co najmniej 600 mg na dobę i czasie leczenia co najmniej 8 tygodni⁶. Przegląd systematyczny obejmujący 5 RCT (254 uczestników) stwierdził poprawę skrócenia latencji zasypiania, całkowitego czasu snu, jakości snu i wydajności snu, ale bez istotnego wpływu na czuwanie po zaśnięciu, przy ekstremalnej heterogeniczności wyniku dla lęku (I² = 98%)⁷. W RCT z obiektywnym pomiarem snu aktygrafią (60 pacjentów z bezsennością, 300 mg dwa razy na dobę przez 10 tygodni) ashwagandha istotnie skróciła latencję zasypiania i poprawiła wydajność snu w porównaniu z placebo⁸. Efekt jest realny, ale skromny, a długoterminowego bezpieczeństwa stosowania nasennego nie zbadano.

Czy ashwagandha poprawia wydolność fizyczną i siłę mięśniową?

Dane sugerują korzystny wpływ ashwagandhy na siłę i wydolność fizyczną, ale pochodzą z małych badań o umiarkowanym ryzyku błędu i nie wystarczają do mocnych zaleceń. Bayesowska metaanaliza 12 badań u zdrowych osób wykazała, że suplementacja ashwagandhą była skuteczniejsza od placebo w poprawie parametrów wydolności fizycznej (siła i moc, wydolność krążeniowo-oddechowa, zmęczenie i regeneracja), przy niskim do umiarkowanego ryzyku błędu włączonych badań, choć autorzy podkreślają potrzebę dalszych badań w populacjach trenujących i sportowych⁹. W RCT z udziałem 57 młodych mężczyzn rozpoczynających trening oporowy (300 mg wyciągu z korzenia dwa razy na dobę przez 8 tygodni) grupa przyjmująca ashwagandhę uzyskała istotnie większy przyrost siły w wyciskaniu sztangi leżąc (o 46,0 kg wobec 26,4 kg w grupie placebo, p = 0,001) i w prostowaniu nóg, większy przyrost obwodu mięśni oraz mniejszy przyrost markera uszkodzenia mięśni (kinazy kreatynowej)¹⁰. Jest to jednak pojedyncze badanie na małej próbie, więc wynik wymaga potwierdzenia.

Czy ashwagandha podnosi stężenie testosteronu i poprawia płodność u mężczyzn?

Wpływ ashwagandhy na testosteron jest niespójny i słabo udokumentowany, a poprawa parametrów nasienia opiera się na nielicznych, małych badaniach niskiej jakości. We wspomnianym RCT dotyczącym treningu oporowego przyrost stężenia testosteronu był istotnie większy w grupie ashwagandhy niż placebo (o 96,2 wobec 18,0 ng/dl, p = 0,004), ale był to drugorzędowy punkt końcowy w badaniu o innym celu głównym¹⁰. W RCT u osób zestresowanych stężenie testosteronu wzrosło u mężczyzn w czasie trwania badania, jednak zmiana ta nie była istotna statystycznie w porównaniu z placebo (p = 0,158)¹. W pilotażowym RCT u 46 mężczyzn z oligospermią (675 mg wyciągu z korzenia na dobę przez 90 dni) opisano wzrost liczby plemników o 167%, objętości nasienia o 53% i ruchliwości plemników o 57% względem wartości wyjściowych, przy minimalnej zmianie w grupie placebo¹¹. Przeglądowa analiza roślinnych preparatów w chorobach jąder i niepłodności męskiej zaliczyła Withania somnifera do surowców, które mogą poprawiać stężenie testosteronu i parametry nasienia, zastrzegając jednak powracające słabości metodologiczne, w tym brak kontroli jakości surowca oraz niedostateczne raportowanie¹². Całościowo dowody na działanie androgenne i prozapłodnieniowe są słabe i niespójne, a większość badań pochodzi od producentów.

Czy ashwagandha poprawia funkcje poznawcze?

Wstępne dowody sugerują poprawę pamięci i uwagi po ashwagandzie, ale pochodzą z pojedynczych, krótkich badań, często finansowanych przez producentów, i nie pozwalają na wniosek o realnym działaniu prokognitywnym. W RCT u 130 zdrowych, zestresowanych dorosłych (300 mg wyciągu o przedłużonym uwalnianiu raz na dobę przez 90 dni) w baterii testów CANTAB zaobserwowano istotną poprawę pamięci i zmniejszenie liczby błędów w porównaniu z placebo, a także obniżenie odczuwanego stresu i kortyzolu, jednak badanie było finansowane przez producenta wyciągu¹³. W mniejszym RCT u 59 młodych, zdrowych osób (225 mg wyciągu liposomalnego) opisano poprawę pojedynczych miar pamięci, uwagi i czujności oraz zmniejszenie napięcia i zmęczenia w baterii COMPASS¹⁴. Są to jednak małe badania, o krótkim czasie obserwacji i licznych mierzonych punktach końcowych, więc dowody należy uznać za wstępne.

Czy ashwagandha wpływa na czynność tarczycy?

Ashwagandha może zwiększać wydzielanie hormonów tarczycy, co w subklinicznej niedoczynności bywa opisywane jako korzyść, ale ten sam efekt stanowi zagrożenie u osób z nadczynnością tarczycy i przy leczeniu substytucyjnym. W pilotażowym RCT u 50 pacjentów z subkliniczną niedoczynnością tarczycy (600 mg wyciągu z korzenia na dobę przez 8 tygodni) ashwagandha istotnie obniżyła stężenie hormonu tyreotropowego (TSH) oraz zwiększyła stężenia trójjodotyroniny (T3) i tyroksyny (T4) w porównaniu z placebo¹⁵. Było to jednak małe, jednoośrodkowe badanie pilotażowe, a wykazany kierunek działania (pobudzanie tarczycy) oznacza, że u osób z nadczynnością tarczycy lub przyjmujących lewotyroksynę ashwagandha może nasilać tyreotoksykozę i zaburzać kontrolę leczenia. To samo działanie hormonalne jest więc jednocześnie przesłanką badawczą i sygnałem ostrożności.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla ashwagandhy

Ashwagandha nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Oświadczenia zdrowotne dotyczące składników roślinnych (tzw. botanicals) zostały w 2010 roku wstrzymane (status „on hold”), gdy Komisja Europejska zawiesiła ocenę większości oświadczeń funkcjonalnych składanych na podstawie art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006, a Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) nie sfinalizował ich oceny naukowej. Oznacza to, że dla ashwagandhy nie istnieje ani oświadczenie dopuszczone, ani formalnie odrzucone, lecz jedynie oświadczenia oczekujące (zawieszone), których obecnie nie wolno stosować w komunikacji jako potwierdzonych. Aktualny status należy każdorazowo sprawdzać w rejestrze UE¹⁶. Ponieważ ashwagandha nie jest składnikiem odżywczym, nie ustalono dla niej wartości referencyjnych spożycia (DRV) ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL).

Bezpieczeństwo ashwagandhy

Najważniejszym współczesnym sygnałem bezpieczeństwa jest polekowe uszkodzenie wątroby po preparatach z ashwagandhą. W serii przypadków z Islandii i amerykańskiej sieci nadzoru nad polekowym uszkodzeniem wątroby (Drug-Induced Liver Injury Network, DILIN) opisano 5 chorych (średni wiek 43 lata), u których po 2–12 tygodniach przyjmowania suplementów z ashwagandhą wystąpiła żółtaczka z nudnościami, świądem i osłabieniem, a uszkodzenie wątroby miało charakter cholestatyczny lub mieszany¹⁷. U żadnego chorego nie doszło do niewydolności wątroby, a próby wątrobowe normalizowały się w ciągu 1–5 miesięcy po odstawieniu, jednak świąd i hiperbilirubinemia utrzymywały się nawet do 20 tygodni. Analiza chemiczna potwierdziła obecność ashwagandhy w przyjmowanych preparatach¹⁷. Ashwagandhy nie należy stosować u osób z chorobami wątroby, a przy pojawieniu się objawów jej uszkodzenia (żółtaczka, ciemny mocz, świąd, ból w prawym podżebrzu) preparat trzeba odstawić.

Ashwagandha jest przeciwwskazana w ciąży i w okresie karmienia piersią. W medycynie tradycyjnej przypisywano jej działanie ronne (poronne), a wobec braku badań potwierdzających bezpieczeństwo w tych grupach stosowanie odradza się z ostrożności. Ostrożności wymagają też osoby z chorobami autoimmunologicznymi (ashwagandha może pobudzać układ odpornościowy) oraz z chorobami tarczycy, ponieważ zwiększa wydzielanie hormonów tarczycy i może nasilać nadczynność¹⁵.

W badaniach z randomizacją działania niepożądane były zwykle łagodne i przemijające, obejmowały głównie dolegliwości żołądkowo-jelitowe, senność i uczucie ospałości, a w metaanalizach nie stwierdzono istotnej różnicy w tolerancji względem placebo⁴. Trzeba jednak zaznaczyć, że badania te były krótkie (zwykle 8–12 tygodni), a danych o bezpieczeństwie długoterminowym brakuje, na co zwracają uwagę autorzy przeglądów⁶.

Interakcje ashwagandhy

Leki uspokajające i nasenne + ashwagandha

Ashwagandha ma działanie uspokajające i może nasilać sedację wywołaną przez benzodiazepiny, leki nasenne, barbiturany, leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji oraz alkohol. Skojarzenia z tymi lekami należy unikać lub zachować ostrożność ze względu na ryzyko nadmiernej senności.

Lewotyroksyna i leki tarczycowe + ashwagandha

Ashwagandha zwiększa stężenie hormonów tarczycy, co u osób leczonych lewotyroksyną lub z nadczynnością tarczycy może prowadzić do objawów nadmiaru hormonów tarczycy i zaburzać kontrolę leczenia¹⁵. Łączne stosowanie wymaga ostrożności i kontroli stężenia hormonu tyreotropowego.

Leki immunosupresyjne + ashwagandha

Ashwagandhę opisuje się jako roślinę pobudzającą aktywność układu odpornościowego, dlatego teoretycznie może osłabiać działanie leków immunosupresyjnych (np. u osób po przeszczepieniu narządu lub z chorobami autoimmunologicznymi). Z tego powodu skojarzenie uznaje się za niewskazane.

Leki hepatotoksyczne i alkohol + ashwagandha

Wobec udokumentowanych przypadków polekowego uszkodzenia wątroby po ashwagandzie jej łączenie z innymi lekami obciążającymi wątrobę oraz z alkoholem może zwiększać ryzyko uszkodzenia narządu¹⁷.

Dawkowanie ashwagandhy

W większości badań klinicznych stosowano standaryzowane wyciągi z korzenia w dawce 300–600 mg na dobę, zwykle podzielonej na dwie dawki, przez okres 8–12 tygodni. Ze względu na różnice w standaryzacji witanolidów między preparatami dawki nie są w pełni porównywalne, a bezpieczeństwo długotrwałego stosowania nie zostało ustalone.

Dawka	Wskazanie	Uwagi
300–600 mg/d standaryzowanego wyciągu z korzenia	Stres i lęk	najczęściej badany zakres, analiza dawka–odpowiedź wskazuje na korzyść przy 300–600 mg/d3
≥600 mg/d, ≥8 tygodni	Sen i bezsenność	wyraźniejszy efekt przy wyższej dawce i dłuższym leczeniu6
300 mg dwa razy na dobę (600 mg/d)	Wydolność fizyczna i siła mięśniowa	dawka z RCT u trenujących mężczyzn10
675 mg/d w 3 dawkach	Oligospermia (płodność męska)	dawka z pilotażowego RCT, dowód słaby11
600 mg/d, 8 tygodni	Subkliniczna niedoczynność tarczycy	tylko pod kontrolą lekarza, przeciwwskazane w nadczynności15

Typowe preparaty rynkowe zawierają 300–600 mg standaryzowanego wyciągu w porcji dziennej, najczęściej wyciągu KSM-66 (standaryzowanego na co najmniej 5% witanolidów, z samego korzenia) lub Sensoril (z korzenia i liści, o wyższej zawartości witanolidów). Ze względu na sygnał hepatotoksyczności nie należy przekraczać dawek stosowanych w badaniach ani łączyć kilku preparatów z ashwagandhą.

Postacie ashwagandhy

Ashwagandha jest dostępna przede wszystkim jako standaryzowany wyciąg z korzenia w postaci kapsułek i tabletek, a także jako sproszek z suszonego, sproszkowanego korzenia (tradycyjne churna) do sporządzania zawiesin w mleku lub wodzie. W handlu dostępne są również wyciągi o przedłużonym uwalnianiu oraz wyciągi liposomalne, opracowane w celu poprawy wchłaniania, choć przewaga biodostępności tych postaci nad zwykłym wyciągiem nie została jednoznacznie wykazana w badaniach klinicznych. Preparaty różnią się użytą częścią rośliny (sam korzeń albo korzeń z liśćmi) i stopniem standaryzacji na witanolidy, co przekłada się na różnice w składzie i utrudnia porównywanie dawek między produktami.