Guma arabska

Guma arabska to substancja pomocnicza stosowana w recepturze do emulsji i zawiesin doustnych. Farmakopea Polska XIII opisuje ją jako stwardniałą na powietrzu gumowatą wydzielinę, wyciekającą naturalnie lub otrzymaną przez nacięcie pnia i gałęzi Acacia senegal L. Willd., innych gatunków z rodzaju Acacia pochodzących z Afryki oraz Acacia seyal Delile¹. W aptece surowiec występuje w dwóch odmianach, jako guma naturalna i jako proszek otrzymany z jej dyspersji po suszeniu, a wybór między nimi rozstrzyga o czasie potrzebnym na sporządzenie kleiku².

Charakterystyka gumy arabskiej

Jak nazywa się guma arabska na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Acaciae gummi, nazwa polska guma arabska, a angielska Acacia¹. Na receptach i w receptariuszach surowiec zapisywany jest jako Gummi arabicum i pod tą właśnie nazwą stoi w rejestrze surowców farmaceutycznych, obok dwóch preparatów sproszkowanych opisanych jako guma arabska suszona rozpyłowo oraz guma arabska, dyspersja wysuszona². Postać sproszkowana ma własny tytuł monografii, Acaciae gummi dispersione desiccatum³. Wodne roztwory gumy noszą w piśmiennictwie recepturowym nazwę kleików (mucillagines)⁴. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda guma arabska i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje osobno surowiec naturalny i proszek z jego dyspersji. Różnica praktyczna dotyczy rozpuszczalności, a dokładniej czasu, po jakim kleik jest gotowy, bo obie odmiany rozpuszcza się w takiej samej ilości wody.

Wartości pochodzą z monografii surowca naturalnego¹ i z monografii postaci sproszkowanej³.

Z tego układu wynika sposób planowania pracy. Kleik z dyspersji wysuszonej powstaje w czasie jednego wykonania recepty, kleik z gumy naturalnej wymaga zaplanowania dwóch godzin i zostawia w preparacie fragmenty roślinne. Guma arabska nie rozpuszcza się w alkoholu ani w olejach, a rozpuszcza w wodzie, i z tego powodu nadaje się do tworzenia emulsji typu olej w wodzie⁵.

Zastosowanie gumy arabskiej w recepturze

Farmakopea opisuje gumę arabską jako substancję zwiększającą lepkość i substancję zawieszającą w preparatach wodnych¹. W recepturze aptecznej pracuje w trzech rolach.

• Emulgator emulsji doustnych. Jeżeli nie zlecono inaczej, do przygotowania emulsji do użytku wewnętrznego należy użyć gumy arabskiej⁵.
• Środek zawieszający. W recepturze aptecznej środkiem zawieszającym jest najczęściej kleik z gumy arabskiej⁴.
• Substancja osłaniająca. Kleiki odznaczają się dużą lepkością i zdolnością przylegania do błony śluzowej, dlatego podaje się je przy doustnym stosowaniu leków działających drażniąco na przewód pokarmowy⁴.

Guma arabska należy do emulgatorów rzekomych, nazywanych też pseudoemulgatorami, których właściwości powierzchniowo czynne są niewielkie, a układ stabilizują przez to, że pęczniejąc w wodzie tworzą roztwór o znacznej lepkości⁵. Emulgatory pochodzenia roślinnego trzeba stosować w stosunkowo dużych ilościach i łatwo ulegają skażeniu mikrobiologicznemu, mają natomiast neutralny smak⁵.

Jak wygląda przepis recepturowy z gumą arabską?

Aqua Kummerfeldi (woda Kummerfelda) to jedna z popularniejszych zawiesin recepturowych, w której fazę stałą zawiesza kleik z gumy arabskiej⁴.

• woda wapienna – do 50,0
• siarka strącona – 5,0
• kamfora – 1,5
• guma arabska – 1,5

Stężenia gumy arabskiej w recepturze

Stężenia zwykle stosowane wyznaczają dwie wielkości, stężenie kleiku i proporcja jądra emulsji⁵. Wodne roztwory gumy arabskiej są najczęściej stosowane w stężeniu 33,3%⁶, co odpowiada 1 części gumy na 2 części wody⁴. Zapis stężenia z recepty przeliczysz przelicznikiem stężeń.

W emulsjach ilość gumy nie wynika z masy całego preparatu, lecz z ilości oleju, bo w emulsjach z gumą arabską olej jest fazą wewnętrzną i cała przepisana jego ilość ma być zemulgowana w emulsji pierwotnej⁵. Przy kilku olejach w jednym przepisie ilość gumy liczy się dla ich sumy, a sama proporcja jądra zależy od rodzaju oleju i jego udziału w preparacie⁵.

Wynikająca z tych proporcji ilość gumy bywa większa niż ogólna reguła dla emulgatorów, która przyjmuje od 2% do 5% masy preparatu albo od 10% do 20% fazy wewnętrznej⁵. Emulsja do użytku wewnętrznego powinna zawierać 10% oleju, jeżeli lekarz nie określił stężenia, a gdy nie wskazał rodzaju oleju, receptę wykonuje się na oleju rycynowym⁵. Udział surowców w gotowym preparacie sprawdzisz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe gumy arabskiej

Niezgodność recepturowa gumy arabskiej wynika z dwóch cech surowca, z wytrącania się gumy pod wpływem etanolu i z obecności w niej enzymów utleniających.

• Etanol i nalewki. Dodatek etanolu w stężeniu powyżej 10% ścina gumę arabską⁵. Ten sam mechanizm opisuje monografia: po dodaniu etanolu 96% do wodnego roztworu gumy powstaje biały, galaretowaty żel, który upłynnia się dopiero po rozcieńczeniu wodą¹. Etanol i nalewki dodaje się pod koniec procesu emulgowania⁵.
• Substancje wrażliwe na utlenianie. Guma arabska zawiera oksydazy i peroksydazy, które dają niezgodności z antybiotykami, witaminami i hormonami⁵. Emulsję tranową sporządza się dlatego z gumy pozbawionej enzymów (Gummi arabicum desenzymatum) albo z metylocelulozy⁵.
• Elektrolity i związki o charakterze kwasowym. Substancje stałe rozpuszczalne w wodzie, które mogą wpłynąć na trwałość emulsji, rozpuszcza się w wodzie pozostałej po odjęciu ilości niezbędnej do wytworzenia jądra emulsji⁵.

Woda wapienna niezgodnością nie jest, choć ma odczyn zasadowy. Kleik gumy arabskiej sporządza się właśnie z jej udziałem⁶, a woda wapienna stanowi też fazę wodną wody Kummerfelda⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z gumą arabską

Rozpuszczanie gumy arabskiej jest powolne, ale całkowite przy zachowaniu proporcji co najmniej 1:2. W pierwszej chwili guma pęcznieje i tworzy zbitki, a procesu nie da się przyspieszyć mieszaniem ani podniesieniem temperatury, bo guma rozpuści się samoistnie⁵. Kleik 33,3% można także otrzymać przez dodanie do gumy równej ilości wody oraz wody wapiennej i ogrzewanie na łaźni wodnej, a po oziębieniu uzupełnienie wodą do żądanej masy⁶.

Emulsję z gumą arabską wykonuje się metodą kontynentalną, zaczynając od jądra emulsji, czyli emulsji pierwotnej⁵.

1. Nawilżyć gumę arabską olejem, mieszając olej z gumą lekko w suchym moździerzu, bez ucierania.
2. Niezwłocznie dodać wodę w ilości wynikającej z proporcji i energicznie ucierać, aż w kontakcie ucieranej mieszaniny z pistlem słychać charakterystyczny trzask (crepitatio). Biały kolor emulsji pierwotnej świadczy o uzyskaniu mniejszych cząstek fazy rozproszonej.
3. Stopniowo rozcieńczać pozostałą częścią fazy rozpraszającej, dodać pozostałe składniki i przenieść do opakowania.

Część piśmiennictwa podaje odwrotną kolejność dwóch pierwszych czynności, w której emulsję pierwotną zaczyna się od spęcznienia gumy wodą przez kilka minut, a olej dodaje się do kleiku kroplami, zgodnie z tą samą proporcją. Oleje zimne emulgują trudniej niż ogrzane do temperatury pokojowej⁵.

Pozostałe składniki wprowadza się według ich rozpuszczalności⁵.

1. Substancje stałe rozpuszczalne w olejach rozpuścić w oleju na łaźni wodnej, przed jego emulgowaniem.
2. Olejki eteryczne połączyć z olejem na zimno przed wykonaniem preparatu albo dodać na końcu do gotowej emulsji.
3. Nalewki, syropy, wody aromatyczne i wyciągi płynne dodać do przygotowanej już emulsji.

Enzymy utleniające obecne w surowcu unieczynnia się ogrzewaniem. Piśmiennictwo podaje dwa warianty: kilkuminutowe ogrzanie roztworu w temperaturze 100 °C⁶ albo ogrzewanie w temperaturze 80 °C przez godzinę lub w autoklawie w temperaturze 120 °C przez 20 min⁵.

Przechowywanie i trwałość gumy arabskiej

Woda obecna w emulsjach sprzyja rozwojowi mikroflory, a emulsje z gumą arabską są szczególnie podatne na wzrost pleśni. Ze względu na pH gumy około 5,0 stosuje się kwas benzoesowy w stężeniu od 0,1% do 0,2%, benzoesan sodu albo kwas sorbowy⁵. Emulsje na bazie wody wapiennej na ogół nie wymagają konserwowania, bo wysokie pH tego surowca chroni przed rozwojem bakterii⁵.

Emulsje do użytku wewnętrznego przechowuje się w lodówce, a do użytku zewnętrznego w temperaturze pokojowej⁵. Zawiesiny z kleikiem gumy arabskiej wydaje się w opakowaniu z napisem „przed użyciem zmieszać”, bo zawieszona substancja opada na dno⁴.

Dodatek gumy arabskiej podnosi lepkość ośrodka w emulsjach typu olej w wodzie, co przeciwdziała śmietanowaniu i sedymentacji fazy rozproszonej⁵.

Bezpieczeństwo stosowania gumy arabskiej

Guma arabska nie figuruje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N Farmakopei Polskiej XIII⁷. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².