Kwas mlekowy

Kwas mlekowy (acidum lacticum) to płynny surowiec recepturowy o działaniu keratolitycznym, stosowany głównie w płynach na brodawki, kurzajki i modzele oraz w preparatach zakwaszających¹. Jest silnym kwasem organicznym, który rozpulchnia i złuszcza zrogowaciały naskórek, a w niskich stężeniach służy do obniżania odczynu preparatu.

Charakterystyka kwasu mlekowego

Kwas mlekowy jest bezbarwną lub lekko żółtawą, syropowatą cieczą o silnie kwaśnym odczynie¹. Farmakopealny surowiec jest mieszaniną kwasu mlekowego i jego laktoilowego estru (mleczanu kwasu mlekowego), a w obrocie dostępny jest w postaci roztworów o różnej zawartości kwasu.

Cechą decydującą o postępowaniu recepturowym jest wyraźna higroskopijność – kwas mlekowy chłonie wilgoć z powietrza, co wpływa na dozowanie i trwałość otwartego opakowania¹. Pod względem rozpuszczalności miesza się z wodą i etanolem¹, a także dobrze łączy się z glicerolem, co ułatwia sporządzanie roztworów wodnych, etanolowych i glicerolowych².

Zastosowanie kwasu mlekowego w recepturze

Kwas mlekowy stosuje się przede wszystkim jako składnik keratolityczny płynów do usuwania brodawek, kurzajek i modzeli, gdzie najczęściej łączy się go z kwasem salicylowym w kolodium². Taka mieszanina rozmiękcza i stopniowo złuszcza zrogowaciałą tkankę, a błonka kolodium utrzymuje substancje czynne w miejscu działania.

Drugim obszarem zastosowania są preparaty zakwaszające i roztwory, w których kwas mlekowy obniża odczyn podłoża lub środowiska aplikacji. W tej roli używa się go w małych ilościach, wyłącznie do korekty pH gotowego preparatu.

Stężenia i dawki maksymalne kwasu mlekowego

Dobór stężenia zależy od przeznaczenia preparatu. W płynach na brodawki i modzele kwas mlekowy stosuje się w wysokich udziałach rzędu kilkunastu do kilkudziesięciu procent, zwykle w skojarzeniu z kwasem salicylowym, natomiast w preparatach zakwaszających wystarczają udziały ułamkowe do kilku procent².

Farmakopea Polska nie ustala dawki maksymalnej kwasu mlekowego dla stosowania zewnętrznego, ponieważ monografia obejmuje jego tożsamość i czystość, a nie dawkowanie¹. O udziale w preparacie decyduje zamierzone działanie keratolityczne lub zakwaszające oraz tolerancja skóry. Współczynnik wyparcia nie dotyczy kwasu mlekowego, gdyż nie jest on formowany w czopki.

Niezgodności recepturowe kwasu mlekowego

Podstawowa niezgodność recepturowa kwasu mlekowego wynika z jego kwaśnego charakteru i reakcji z substancjami zasadowymi². W kontakcie z wodorowęglanami i węglanami wydziela się dwutlenek węgla i powstają mleczany, co rozsadza opakowanie i zmienia skład preparatu, a w połączeniu z tlenkiem cynku tworzy się mleczan cynku i zanika spodziewane działanie tlenku.

Kwas mlekowy rozkłada również substancje wrażliwe na kwaśne środowisko oraz może reagować z solami słabych kwasów, uwalniając je z połączeń. Aby temu zaradzić, unika się łączenia kwasu mlekowego z surowcami zasadowymi w jednym preparacie, a przy konieczności ich zestawienia rozdziela się je do osobnych faz lub dobiera inną substancję o zbliżonym działaniu.

Sporządzanie preparatów z kwasem mlekowym

Kwas mlekowy jako ciecz odważa się lub odmierza bezpośrednio i wprowadza do rozpuszczalnika, mieszając do uzyskania jednorodnego roztworu². W płynach na brodawki dodaje się go do kolodium łącznie z kwasem salicylowym, dbając o kolejność mieszania i dokładne rozpuszczenie składników.

Ze względu na higroskopijność kwas mlekowy odważa się sprawnie, a naczynia i opakowania zamyka się bezpośrednio po użyciu, aby ograniczyć chłonięcie wilgoci. Preparaty z kwasem mlekowym sporządza się w ilościach odpowiadających planowanemu okresowi stosowania.

Przechowywanie i trwałość kwasu mlekowego

Kwas mlekowy przechowuje się w dobrze zamkniętych opakowaniach, chroniąc przed wilgocią, którą surowiec chłonie z otoczenia¹. Zawilgocenie i długie przechowywanie otwartego opakowania zmieniają zawartość kwasu i pogarszają odtwarzalność preparatów.

Gotowe płyny na brodawki na bazie kolodium przechowuje się w szczelnie zamkniętych, chroniących przed parowaniem rozpuszczalnika opakowaniach, a preparaty zakwaszające sporządza się na bieżąco.

Bezpieczeństwo stosowania kwasu mlekowego

Kwas mlekowy w preparatach recepturowych przeznaczony jest do stosowania zewnętrznego, a w wysokich stężeniach działa drażniąco i żrąco na skórę i błony śluzowe². Płyny na brodawki nakłada się punktowo wyłącznie na zmianę, chroniąc otaczającą zdrową skórę przed kontaktem z preparatem.

Preparaty zakwaszające zawierają kwas mlekowy w małych, dobrze tolerowanych udziałach. Przy pracy z surowcem stężonym zachowuje się ostrożność ze względu na jego kwaśny i drażniący charakter.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.