Metenamina

Metenamina to substancja czynna stosowana w recepturze dwiema drogami. Zewnętrznie wchodzi do roztworów i zawiesin na nadmierną potliwość dłoni i stóp, doustnie do proszków odkażających drogi moczowe. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla niej osobne wartości dla każdej z tych dróg¹, a w rejestrze surowców farmaceutycznych surowiec figuruje pod dwiema nazwami handlowymi, jako metenamina i jako urotropina².

Charakterystyka metenaminy

Jak nazywa się metenamina na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Methenaminum, nazwa polska to metenamina, a angielska Methenamine³. W recepturze surowiec występuje przede wszystkim pod synonimami urotropina i heksametylenotetramina⁴, a na receptach pojawia się w obu formach dopełniacza, Methenamini oraz Urotropini^5,4. Ta druga nazwa bywa mylona z mocznikiem, czyli urea⁴. W rejestrze surowiec sprzedawany jest jako metenamina i jako urotropina², więc obie nazwy z recepty dotyczą tego samego produktu. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda metenamina i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy³. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi³, a piśmiennictwo recepturowe uzupełnia ją o proporcje używane przy stole.

Z tego układu wynika postępowanie przy sporządzaniu. W roztworach wodnych i wodno-etanolowych metenamina przechodzi do roztworu w całości i daje płyn klarowny⁴, a w preparatach proszkowych zostaje fazą stałą. Surowiec należy przy tym do substancji szczególnie higroskopijnych⁵, co rozstrzyga o doborze opakowania dla proszków.

Zastosowanie metenaminy w recepturze

Wykaz dawek wiąże drogę zewnętrzną z nadmierną potliwością, a drogę doustną z bakteryjnymi zakażeniami dróg moczowych¹. Metenamina jest najczęstszym składnikiem leków recepturowych przepisywanych przy nadmiernej potliwości⁴.

Skąd bierze się działanie metenaminy?

Po naniesieniu na skórę metenamina ulega hydrolizie pod wpływem kwaśnego odczynu potu i uwalnia formaldehyd⁴. Formaldehyd działa bakteriobójczo i ogranicza rozkład potu przez drobnoustroje, czyli reakcję odpowiadającą za zapach spoconej skóry, a dodatkowo zmniejsza aktywność gruczołów potowych⁴. Przy podaniu doustnym mechanizm jest ten sam, tyle że zachodzi w drogach moczowych, a bakterie nie wytwarzają oporności na formaldehyd⁴.

Jakie preparaty z metenaminą przygotowuje się w aptece?

Roztwór przeciwpotny z mentolem to płyn wodno-etanolowy do przecierania dłoni i stóp⁴.

• 3% roztwór kwasu borowego – do 120,0
• spirytus – 60,0
• urotropina – 12,0
• mentol – 3,0

Zawiesina przeciwpotna to bardzo gęsty puder płynny, który po naniesieniu zostawia na skórze warstewkę pudru⁴.

• talk – 25,0
• tlenek cynku – 25,0
• urotropina – 20,0
• woda oczyszczona – 20,0
• glicerol – 10,0

Stężenia i dawki maksymalne metenaminy

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla metenaminy dwie drogi podania, z osobnymi wartościami i osobnym zastosowaniem¹.

Stężenia z obu przepisów recepturowych mieszczą się w tym zakresie, bo roztwór z mentolem zawiera 10% surowca, a zawiesina 20%⁴. Piśmiennictwo recepturowe podaje dla działania przeciwpotliwego szerszy przedział, od 5% do 25%⁴, którego górna część wykracza poza zakres farmakopealny. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶.

Niezgodności recepturowe metenaminy

Kluczowe niezgodności recepturowe metenaminy biorą się z jej zasadowego odczynu oraz z pochłaniania wilgoci.

• Kwas acetylosalicylowy. Urotropina reaguje alkalicznie, a w tych warunkach kwas acetylosalicylowy hydrolizuje na kwas salicylowy i kwas octowy, więc kwas acetylosalicylowy wydaje się osobno⁵. Sama mieszanina obu proszków jest przy tym wybitnie higroskopijna⁷.
• Wilgoć z powietrza i składniki ją wnoszące. Metenamina należy do substancji szczególnie higroskopijnych, obok bromków i suchych wyciągów roślinnych⁵. Proszek wilgotnieje i zbryla się, a przy dłuższym działaniu wilgoci rozpływa się w zaabsorbowanej wodzie⁷. Postępowanie jest dwojakie, dodanie substancji obojętnej i niehigroskopijnej, na przykład laktozy albo skrobi, albo wydzielenie składnika odpowiedzialnego za higroskopijność i wydanie go osobno⁵.
• Kwas salicylowy. Piśmiennictwo recepturowe wymienia urotropinę wśród surowców, które tworzą z kwasem salicylowym mieszaninę eutektyczną, obok mentolu, tymolu, kamfory, rezorcyny i salolu⁸. Mieszanina topi się w temperaturze niższej niż każdy ze składników osobno, przez co roztarte proszki upłynniają się.

Mentol i kwas borowy w preparacie płynnym niezgodnością nie są. Oba stoją obok metenaminy w recepturowym roztworze przeciwpotnym, w którym wszystkie składniki przechodzą do roztworu⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z metenaminą

Roztwór przeciwpotny powstaje bez trudności technologicznych, bo mentol bardzo dobrze rozpuszcza się w spirytusie, a metenamina w wodzie i w spirytusie, przez co gotowy płyn jest klarowny⁴.

Zawiesina wymaga uzyskania gładkiej konsystencji przy niewielkiej ilości fazy płynnej, więc decyduje o niej kolejność czynności⁴.

1. Rozetrzeć talk z tlenkiem cynku i glicerolem na gęstą pastę, powoli i stopniowo, aż proszki zostaną zwilżone i równomiernie rozprowadzone.
2. Rozcieńczać pastę pozostałą fazą rozpraszającą, dodając wodę stopniowo i nadal ucierając.

Glicerol z przepisu zwiększa lepkość fazy rozpraszającej, co przeciwdziała sedymentacji, i ułatwia zwilżenie substancji stałych⁴.

Przechowywanie i trwałość metenaminy

Surowiec chroni się od światła⁹. Proszki zawierające metenaminę wydaje się w szczelnie zamkniętym opakowaniu, tak jak inne proszki ze składnikiem higroskopijnym⁵.

Bezpieczeństwo stosowania metenaminy

Metenamina figuruje w Wykazie B substancji silnie działających¹⁰, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Nadmierne stosowanie formaldehydu na powierzchnię skóry może wywołać reakcje uczuleniowe, a nawet zapalenie egzemoidalne skóry⁴.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².